ئەبوو زەکەریای تەبریزی
ئەبوو زەکەریای تەبریزی | |
|---|---|
أبو زکریا یحیی بن علی التبریزی | |
| لەدایکبوون | ٤٢١ی کۆچی (١٠٣٠ی زایینی) |
| مەرگ | ١٨ی جومادەلئوولای ٥٠٢ی کۆچی (٢٦ی کانوونی یەکەمی ١١٠٨ی زایینی) |
| نەتەوە | عەرەبی (شەیبانی) |
| ناوەکانی تر | خەتیب تەبریزی، ئیمام، عەلامە |
| پیشە | زانای نەحو، زمانەوان، شاعیر، ئەدیب |
| ناسراوە بە | یەکێک لە گەورەترین زانایانی زمانی عەرەبی و شیکەرەوەی دیوانە شیعرییەکان |
کارە ناودارەکان | شرح ديوان الحماسة، شرح المعلقات العشر، تهذيب إصلاح المنطق |
| ئایین | ئیسلام (ئەھلی سوننە) |
ئەبوو زەکەریا یەحیا کوڕی عەلی شەیبانی تەبریزی (بە عەرەبی: أبو زکریا یحیی بن علی التبریزی؛ لەدایکبووی ٤٢١ک/١٠٣٠ز - کۆچکردووی ٥٠٢ک/١١٠٨ز)، ناسراو بە خەتیب تەبریزی، یەکێکە لە گەورەترین و دیارترین ئیمامەکانی زمان و ئەدەبی عەرەبی. ئەو بە شیکردنەوەی دیوانە شیعرییە گەورەکانی عەرەب، وەک "حەماسە" و "موعەلەقات"، ناوبانگێکی گەورەی پەیدا کرد.
ژیان و گەشتی زانستی
[دەستکاری]تەبریزی لە شاری تەورێز لەدایک بووە. بۆ وەرگرتنی زانست گەشتێکی دوورودرێژی کردووە و سەردانی وڵاتی شامی کردووە. لەوێ، لە شاری مەعەڕەت نوعمان، بووە قوتابی زانا و شاعیری گەورە ئەبوولعەلای مەعەری.[١] دوای ماوەیەک، ڕووی لە قاھیرە کرد و پاشان گەڕایەوە بۆ بەغدا و لەوێ نیشتەجێ بوو.
لە بەغدا، پلە و پایەیەکی بەرزی بەدەستھێنا و کرا بە بەرپرسی کتێبخانەی قوتابخانەی نیزامییەی بەغدا، کە یەکێک بوو لە گرنگترین ناوەندەکانی زانست لەو سەردەمەدا.[٢]
پایەی زانستی و ستایشی زانایان
[دەستکاری]تەبریزی بە یەکێک لە ستوونەکانی زانستی زمان و ئەدەب دادەنرێت و زانایان بە شێوەی جیاواز ستایشیان کردووە:
یاقوت حەمەوی دەڵێت: «ئەو لە سەردەمی خۆیدا، کۆتا کەس بوو لەو شتانەی کە دەیگێڕایەوە لە زمانی عەرەبی و ئەدەب و شیعر... جێی متمانە، ڕاستگۆ و دیندار بوو».[٣]
جەمالەددین قفتی دەڵێت: «ئیمامی بێھاوتای سەردەمی خۆی بوو».[٤]
ئیبن نەجاڕ بەغدادی وەسفی دەکات و دەڵێت: «یەکێک لە پێشەوایانی زمان و ئەدەب بوو».
بەرھەمەکان
[دەستکاری]خەتیب تەبریزی خاوەنی چەندین کتێبی گرنگ و بەنرخە لە بواری زمان و ئەدەبدا، کە تا ئەمڕۆش وەک سەرچاوەی گرنگ بەکاردەھێنرێن. دیارترینیان ئەمانەن:[٥]
شرح ديوان الحماسة لأبي تمام: بەناوبانگترین کاریەتی.
شرح المعلقات العشر: شیکردنەوەی دە شاکارە شیعرییەکەی سەردەمی جاھیلی.
تهذيب إصلاح المنطق لابن السكيت: پوختکردن و ڕێکخستنەوەی کتێبی "اصلاح المنطق".
شرح اللمع لابن جني: شرۆڤەی کتێبی "اللمع"ی ئیبن جنی لە نەحودا.
الكافي في العروض والقوافي: کتێبێکە لەسەر زانستی کێشی شیعر.
شرح سقط الزند لأبي العلاء المعري: شرۆڤەی دیوانی "سقط الزند"ی مامۆستاکەی.
کۆچی دوایی
[دەستکاری]ئەبوو زەکەریای تەبریزی لە ڕۆژی دووشەممە، ١٨ی مانگی جومادەلئوولا، ساڵی ٥٠٢ی کۆچی لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی باب ئەبرەز بەخاک سپێردرا.[٦]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ یاقوت حەمەوی، معجم الأدباء، بەرگی ٧، ل. ٢٥١.
- ↑ ئیبن خەلەکان، وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان، بەرگی ٦، ل. ٢٤٦.
- ↑ یاقوت حەمەوی، معجم اڵادباء، بەرگی ٧، ل. ٢٥٠.
- ↑ قفتی، جەمالەددین، إنباە الرواە علی أنباە النحاە، بەرگی ٤، ل. ٤٨.
- ↑ خەیرەدین زەرکلی، الأعلام، بەرگی ٨، ل. ١٥٤.
- ↑ ئیبن خەلەکان، وفيات الأعيان، بەرگی ٦، ل. ٢٥١.
لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.
