ئێلی بڵباس

ئێلی بڵباس ئێلێکی کوردیە لە ھەرێمی کوردستان و ڕۆژھەڵاتی کوردستان نیشتەجێن بە تایبەتی لە پارێزگای ھەولێر و پارێزگای ورمێ. ئەم ئێلە یەکێکە لە ئێلەک کۆنەکانی کورادنی فەیلی و ڕەچەلەکیان دەگەڕێتەوە بۆ ھۆزی مەلکشاھی ئیلام. ئێلی بڵباس لە مێژووی خۆیدا بە ئێلێکی نیمچە کۆچەر باسکراوە.

مێژوو

بڵباس لە باشووری کوردستان لە شارەکانی: کۆیە، شارەزوور، و ڕەواندز. لە ڕۆژھەڵات لەم شارانەن: سەردەشت، سابڵاغ، ورمێ، پیرانشار، و لە زۆر شاری تری ڕۆژھەڵاتی کوردستان دەژین. بێجگە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، لە خۆراسانیش ژیاون. ئەمەش دەگەڕێتەوە سەردەمی شا عەباسی یەکەم کە نزیکەی ٣٠٬٠٠٠ خێزانی کوردی ئەرزرۆمی لە خۆراسان نیشتەجێ کرد، کە سەر بە ئێلی بڵباس بوون. لە سەدەی ١٩ەیەم ئێلی بڵباس نزیکەی ١٣٠٬٠٠٠ کەسی تێدابووە. و بڵباسەکان لە باکووری کوردستانیش ژیاون.

ئێلی بڵباس لەگەڵ ئەفشارەکان دوژمن بوونە و چەندان شەڕیان کردووە، بە تایبەتی لە ورمێ کە نادر شا توانی شکست بە ئێلی بڵباس بێنێت، محەممەد قولی ئەفشار ورمێی قایمقامی ورمێ ھەردوو ھۆزی شکاک و زەرزای بەکارھێنا لە شەڕ دژ بە بڵباسەکان لە نزیک ڕووباری لاوین. بڵباسەکان خۆیان بۆ زەندییەکان نەچەماندەوە و شەڕیان لەگەڵ کردن، بۆیە کەریم خانی زەند ئەفسەرێکی خۆی نارد بە ناوی فەتحعەلی خان ئەفشار بۆ ئەوەی ھێرش بکاتە سەر ھۆزە، فەتحعەلی لەگەڵ ھەزاران پیاو بەرەو شاری خوی نزیک بوونەوە و ھێرشیان کردە سەر ئێلی بڵباس و زۆر پیاوی لەم ھۆزە کوشت، ھەزاران کەسیان بەدیل گرت و ١٠ ھەزار ئەسپ و مەڕیان دابەشکرد بۆ سوپای زەندییەکان. بەڵام نادر شا جگە لە ئەوەی کە شەڕی لەگەڵ ئەم ئێلە کردووە لە سوپاکەیدا بەکاریان ھێنا بۆ شەڕکردن لەگەڵ عوسمانییەکان.

بەپێی گێڕانەوەی سەفەری سەدەی ١٩می بەریتانیا، ئێلی بڵباس سەردەمانێک بە یەکێک لە توندوتیژترین و جەنگاوەرترین ئێلە کوردەکان دادەنرا. باس لەوە دەکرێت کە بڵباسەکان چەندین جار ھێرشیان کردۆتە سەر ناوچەکانی دراوسێ بەتایبەتی دەوروبەری ورمێ و شاری مەراغە، ئەمەش بووە ھۆی وروژاندنی گەشتێکی سزایی عەباس میرزا. زۆرێک لە سەرۆکەکانیان لە قەڵاکانیانەوە ڕاکێشران و لە سێدارە دران. داکشانیان زیاتر خێراتر بوو بە کردەوەی میری ڕەواندوز، کە دوای چەندین ساڵ لە ململانێ و ھاوپەیمانی گۆڕاو لەگەڵ ھۆزەکە، بەشێکی زۆریان لە ھۆزی مامەشیان گرت و لە ڕەواندوز زیندانییان کرد.

بڵباسەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبووە لە ناسیونالیزمی کورد لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، بەشدارییان کردووە لە شۆرشی شێخ عوبەیدەڵڵادا لە ساڵی ١٨٨٠، بە تایبەتی لە میاندواو، کە کۆمەڵکوژییەک ڕوویدا بە سەرکردایەتی ھەمزاغای مەنگوڕ مامەند ئاغای پیران و جەلیل ئاغای کوڕی شێخ عوبەیدوڵڵا. کە نزیکەی ٣٬٠٠٠ بۆ ٤٬٠٠٠ کەس تێیدا کوژران. و ئەوان بەشدارییان کردووە لە ڕاپەڕینی سیمکۆ شیکاک لە ساڵی ١٩٢١، و بەشدارییان کردووە لە دروستبوونی کۆماری مەھاباد لە ساڵی ١٩٤٦ کە پەیوەندییەکانی لەگەڵ ھۆزی بارزانیدا تاڵکرد.

بڵباسەکان لە دژی عوسمانییەکان، خۆشناوەکان، ئاکۆ، گەردییەکان، میرنشینی سۆران، میرنشینی بابان و ھۆزی جاف شەڕیان کردووە.

لە ساڵی ١٧١٣ لە مانگی ڕەمەزاندا، بڵباسەکان چوونە ناو ئێران. لەوێ کێشەیەک لەگەڵ فارسەکاندا دروست بوو، ئەم کێشەیە بووە ھۆکاری تێکدانی چەندان گوندی فارسەکان. ڕووداوەکە گەیشتە وەزیرێک، وەزیرەکە شووبرای خۆی نارد بۆ ئەوەی بزانێت سەرچاوەی ئەم ڕووداوە چییە. کاتێک خەڵکی گوندەکە شووبرایەکەیان بینی ترس کەوتە نێویان، بۆی دەرکەوت کە بڵباسەکان ھۆکاری سەرەکی کێشەکەن بەڵام فارسەکانیش بێتاوان نەبوون. لە کۆتاییدا سەرزەنشتی بڵباسەکان کرد و کێشەکەی بە تاوانبار زانی. پاشان ڕاپۆرتەکەی دابە وەزیرە ەڕچی وویدا، وەزیریش بڕیاریدا بڵباسەکان لە ئێران دەربکات. ھەروەھا لەگەڵ بەلۆچەکانی سیستان شەڕیان کردووە کە ئیبراھیم بەگی کوڕی قەلەندەر ئاغای بڵباس فەرمانڕەوای پارێزگای سیستانی دەکرد، و ھەمیشە لە شەڕەکانیان لە دژی بەلۆچەکان سەرکەوتوو بوون.