ئێدوارد درینکەر کۆپ

ئێدوارد درینکەر کۆپ
Edward Drinker Cope
لەدایکبوون	٢٨ی تەممووزی ١٨٤٠ فیلادێلفیا، پێنسلڤانیا، ئەمریکا
مەرگ	١٢ی نیسانی ١٨٩٧ (تەمەن ٥٦ ساڵ) فیلادێلفیا، پێنسلڤانیا، ئەمریکا
شوێنی گۆڕ	فیلادێلفیا
نیشتەجێی	ئەمریکا
خوێندنگە	زانکۆی پێنسلڤانیا
پیشە	بەردینناس، زەویناس، خشۆکناس، ماسیناس
چالاکبوون	~١٨٥٩–١٨٩٧
ڕێکخراو	ئەکادیمیای زانستە سروشتییەکانی فیلادێلفیا ڕووپێویی جیۆلۆجیی ویلایەتە یەکگرتووەکان
ناسراوە بە	یەکێک لە پێشەنگەکانی بەردینناسی، ڕکابەری سەرەکیی مارش لە "جەنگی ئێسکەکان"
کارە ناودارەکان	ناونانی زیاتر لە ١٠٠٠ جۆری بڕبڕەداری بەردین دۆزینەوەی دایناسۆرەکانی وەک کاماراسۆر و سیلۆفیسس دانانی "یاسای کۆپ" لە پەرەسەندندا
ئایین	کواکەر، دواتر یۆنیتاری

ئێدوارد درینکەر کۆپ (بە ئینگلیزی: Edward Drinker Cope؛ ١٨٤٠-١٨٩٧) زانایەکی ئەمریکیی بلیمەت و یەکێک لە دیارترین کەسایەتییەکانی مێژووی زانست بوو. ئەو بەردینناس، خشۆکناس و ماسیناسێکی بەتوانا بوو.

کۆپ بە بەرھەمھێنانێکی زانستیی سەرسوڕھێنەر ناسراوە، بەڵام زیاتر لە ھەموو شتێک بەھۆی ڕکابەرییە توند و مێژووییەکەیەوە لەگەڵ ئۆسنیێڵ چارڵز مارش لە **"جەنگی ئێسکەکان" (Bone Wars)**دا ناوبانگی دەرکردووە.

ژیانی سەرەتایی و بەھرەی نائاسایی

وێنەیەکی ئێدوارد درینکەر کۆپ لە نووسینگەی ماڵەوەیدا لە ساڵانی ١٨٧٠دا لە تەنیشت بڕبڕەیەکی ملی کاماراسۆری سوپریمەس (*Camarasaurus supremus*).

ئێدوارد کۆپ لە فیلادێلفیا لە خێزانێکی دەوڵەمەندی کواکەر (لقێکی ئاشتیخوازی مەسیحییەت) لەدایک بوو. ھەر لە منداڵییەوە بەھرەیەکی نائاسایی لە بواری زانستدا پیشان دا. لە تەمەنێکی زۆر کەمدا، حەزی لە خوێندنەوەی پەرتووکی زانستی و کۆکردنەوەی نموونەی گیانەوەران بوو. بلیمەتییەکەی ئەوەندە زوو دەرکەوت کە یەکەم توێژینەوەی زانستیی خۆی لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا بڵاوکردەوە.

بەپێچەوانەی مارشەوە کە پشتگیریی دارایی خاڵۆی ھەبوو، کۆپ میراتێکی گەورەی لە باوکییەوە بۆ بەجێما، کە وای لێکرد بتوانێت بە سەربەخۆیی پارە بۆ گەشت و لێکۆڵینەوە زانستییەکانی دابین بکات.

جەنگی ئێسکەکان

ژووری کاری ئێدوارد درینکەر کۆپ لە ساڵی ١٨٩٧.

چیرۆکی کۆپ بە شێوەیەکی جیانەکراوە بەستراوەتەوە بە "جەنگی ئێسکەکان"ەوە. لە سەرەتادا، کۆپ و مارش ھاوڕێ بوون و تەنانەت ناوی جۆری نوێیان بە ناوی یەکترەوە دەکرد. بەڵام ئەم ھاوڕێیەتییە بە خێرایی گۆڕا بۆ دوژمنایەتییەکی سەرسەختانە کە ژیانی ھەردووکیانی داگیر کرد.

خاڵی وەرچەرخان: ھەڵەکەی ئێلاسماسۆر

یەکێک لە ڕووداوە ھەرە بەناوبانگەکان کە ئاگری دوژمنایەتییەکەی خۆش کرد، ھەڵەیەکی گەورەی کۆپ بوو. کاتێک کۆپ ئێسکەپەیکەری بوونەوەرێکی دەریایی درێژی بە ناوی ئێلاسماسۆر (Elasmosaurus) پێکەوە دەنا، بە ھەڵە سەری بوونەوەرەکەی لەسەر کلکی دانابوو لەبری ملی. کاتێک مارش بە ئاشکرا ھەڵەکەی بۆ ڕاست کردەوە، کۆپ زۆر شەرمی کرد و ھەستی بە سووکایەتییەکی گەورە کرد. ئەو ھەوڵیدا ھەموو بڵاوکراوەکانی ئەو بابەتە بکڕێتەوە و لەناویانبەرێت، بەڵام کار لە کار ترازابوو. ئەم ڕووداوە بووە ھۆی دروستبوونی ڕقێکی قووڵ کە تا کۆتایی ژیانیان بەردەوام بوو.

ڕکابەرییەکە ھەمان شێوازی ناشرینی "جەنگی ئێسکەکان"ی گرتەبەر، وەک سیخووڕیکردن، بەرتیلدان، و تەنانەت لەناوبردنی بەردینەکان.

دەستکەوتە زانستییەکانی تر

بەردینناسی ئەمریکی، ماسیناس و خشۆکناس ئێدوارد درینکەر کۆپ لە کۆبوونەوەی ساڵی ١٨٩٦ی کۆمەڵەی ئەمریکی بۆ پێشخستنی زانست لە بوفالۆ.

سەرەڕای لایەنە کێشەدارەکەی، کۆپ زانایەکی یەکجار بەتوانا و بەرھەمدار بوو.

١. بڵاوکردنەوەی فراوان: لە ماوەی ژیانیدا، کۆپ زیاتر لە ١٤٠٠ توێژینەوەی زانستیی بڵاوکردەوە، کە ژمارەیەکی پێوانەییە و تا ئەمڕۆش جێگەی سەرسوڕمانە.

٢. ناونانی ھەزاران جۆر: ئەو بە تەنھا زیاتر لە ١٠٠٠ جۆری نوێی بڕبڕەداری بەردینی (vertebrate fossil) دۆزییەوە و ناوی لێنان، لەنێویاندا دەیان جۆری دایناسۆر وەک کاماراسۆر (Camarasaurus) و کۆیلۆفیسیس (Coelophysis).

٣. یاسای کۆپ (Cope's Rule): کۆپ تێبینیی کرد کە لە پەرەسەندندا، زۆرجار نەوە نوێیەکان قەبارەیان گەورەتر دەبێت لە باوباپیرانیان. ئەم بیردۆزەیە بە "یاسای کۆپ" ناسرا و بووە یەکێک لە چەمکە گرنگەکانی زیندەوەرناسی پەرەسەندن.

٤. نیۆ-لامارکیزم (Neo-Lamarckism): کۆپ لایەنگری بیردۆزێک بوو کە پێی وابوو ئەو سیفەتانەی بوونەوەرێک لە ژیانی خۆیدا بەدەستیان دەھێنێت، دەتوانێت بیگوازێتەوە بۆ نەوەکانی. ھەرچەندە ئەم بیردۆزەیە ئەمڕۆ ڕەتکراوەتەوە، بەڵام لە سەدەی نۆزدەھەمدا لایەنگری زۆری ھەبوو.

بەرھەمەکان و میرات

ئێدوارد درینکەر کۆپ (١٨٤٠-١٨٩٧) و ئۆسنیێڵ چارڵز مارش (١٨٣١–١٨٩٩) دوو بەردینناسی ئەمریکیی ڕکابەر.

کۆپ خاوەنی چەندین کتێبی گرنگە، دیارترینیان:

Report on the Vertebrata of the Tertiary Formations of the West (١٨٨٤)

(ڕاپۆرتێک لەسەر بڕەڕەدارەکانی پێکھاتە سێیەمینەکانی ڕۆژئاوا)، کە بە "ئینجیلی بەردینناسی" ناسراوە.

لە کۆتایی ژیانیدا، کۆپ بەھۆی خەرجکردنی ھەموو سامانەکەی لە "جەنگی ئێسکەکان"دا، تووشی کێشەی دارایی سەخت بوو. ئەو لە ساڵی ١٨٩٧ بە ھەژاری کۆچی دوایی کرد. لە وەسیەتنامەکەیدا، داوای کرد کە مێشکی دەربھێنرێت و کێشی بگیرێت، بەو ھیوایەی کە مێشکی لە ھی مارش گەورەتر بێت و بەم شێوەیە بلیمەتیی خۆی بسەلمێنێت (ھەرچەندە مارش ھەرگیز ئەم وەسیەتەی جێبەجێ نەکرد).

ئێدوارد درینکەر کۆپ وەک یەکێک لە بلیمەتترین بەڵام لە ھەمان کاتدا دڵتەزێنترین کەسایەتییەکانی مێژووی زانست لە یادەوەریدا ماوەتەوە.

سەرچاوەکان

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و ئەڵمانی، ھەروەھا ماڵپەڕی ئەکادیمیای زانستە سروشتییەکان و سەرچاوەی تر وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی نوێ و فراوانتر.