بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئیمپریالیزم

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئاماژە بە ئیمپریالیزمی بریتانیا بۆ سەر کیشوەری ئافریقا بە ھۆی بناغەدانانی ھێڵێکی شەمەنەفەر

ئیمپریالیزم پێوەندیێکی مرۆڤایەتی، ناوچەیی نابەرامبەرە کە خۆی لە چوارچێوەی "ئیمپراتۆری"ێکدا پیشان دەدات کە لە باوڕ بە سەروەری و سەرۆکایەتی سەرچاوەی گرتووە و دەبێتە ھۆی کەوتنە ژێر دەسەڵاتی کۆمەڵێک لە خەڵک بۆ ژێر پەنجەی دەستەیێکی تر.[١]




بنەڕەتی وشەکە و بەکارھێنان[دەستکاری]

وشەی ئیمپریالیزم لە ئیمپریالیزمی لاتینییەوە ھاتووە (imperium)[٢] کە بە واتای دەسەڵاتی باڵا، "سەروەری" یان بە سادەیی "دەسەڵاتداری" دێت. [٣] وشەکە بە مانای ئێستای لە بەریتانیا لە ماوەی ساڵانی ١٨٧٠ دەستی بە بەناوبانگبوون کرد، کە واتا نەرێنییەکانی ھەڵگرتبوو. [٤] پێشتر ئەم دەستەواژەیە بۆ پەسنکردنی (پەسن-وەسف) ئەو شتانە بەکاردەھێنرا بۆ ھەوڵدانەکانی ناپلیۆنی سێیەمەوە دادەنرا بۆ بەدەستھێنانی پشتیوانی ڕامیاری لەڕێگەی دەستێوەردانی سەربازیی دەرەکییەوە. ئەم دەستەواژەیە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ ھەژموونی ڕامیاری و ئابووریی ڕۆژئاوایی و ژاپۆن بەکارھاتووە و بە تایبەتی لە کیشوەرەکانی ئاسیا و ئەفریقا لە سەدەی نۆزدە و بیستەمدا بەکارھاتووە و تا ئێستاش مانای وردی ئەم زاراوەیە جێگەی مشتومڕی پسپۆڕانە، ھەندێک لە نووسەران، وەک ئێدوارد سەعید ، ئەم زاراوەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردەھێنن بۆ پەسنکردنی ھەر سیستەمێکی زاڵبوون و ژێردەستەیی کە لە دەوری چەمکەکانی وڵاتە ناوەکییە ئیمپراتۆرییەکان و وڵاتە دەوروبەرییەکانی سەنتەر. ئەم پێناسەیە ھەم ئیمپراتۆریەت و ھەم کۆلۆنیالیزمی نوێ دەگرێتەوە. [٥]

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  1. ^ http://books.google.com/books?id=5gCHckKszz0C&printsec=frontcover&dq=dictionary+of+human+geography&hl=en&sa=X&ei=Nah1UdLTNYfgqAHcgoCQDg&ved=0CDIQ6AEwAA ١٦ی ئەیلوولی ٢٠١٤ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  2. ^ "Charlton T. Lewis, An Elementary Latin Dictionary, imperium (inp-)". Retrieved 11 September 2016.
  3. ^ Howe, 13
  4. ^ Teorier om imperialism (بە سوێدی). 1991. p. 19. ISBN 978-91-550-3830-4.
  5. ^ Edward W. Said. Culture and Imperialism. Vintage Publishers, 1994. p. 9.