بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئیمپراتۆریەتیی کۆریا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئیمپڕاتۆرییەتیی کۆریا
대한제국 - 大韓帝國
→ Flag of the king of Joseon
١٨٩٧–١٩١٠ ←
ئاڵا ئاڕم
شوێنی ئیمپراتۆریی کۆریا
ناوچەکانی ژێر دەستی ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا
پایتەخت ھانسیۆنگ (سیئۆل)
زمان(ەکان) کۆری
ئایین کۆنفووشیزم
بوودیزم
شەمانیزم
مەسیحییەت
حکوومەت ئیمپراتۆریەتی
سەرۆک
 - ١٨٩٧–١٩٠٧ گۆجۆنگی کۆریا
 - ١٩٠٧–١٩١٠ سونجۆنگی کۆریا
مێژوو
 - دامەزراندن تشرینی یەکەمی ١٨٩٧ ١٨٩٧
 - کۆتاییھاتن ٢٢ی ئابی ١٩١٠ ١٩١٠

ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا (بە ھانگول: 대한제국، بە ھانجا: 大韓帝國) بەفەرمی بە ئیمپراتۆریەتی ھانی مەزن دەناسرێت، دەوڵەتێکی کۆری بوو دامەزرا لە دوای ڕاگەیاندنی ئیمپراتۆرییەتی لە کۆریا لە دوای شانشینی جۆسۆن لە تشرینی یەکەمی ١٨٩٧ و بەردەوام بوو تا داگیرکاری ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن بۆ سەر کۆریا لە ئابی ساڵی ١٩١٠.[١][٢][٣]

لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٨٩٧ بەفەرمی پاشا گۆجۆنگ ئیمپراتۆرییەتییەکەی خۆی ڕاگەیاند و بوو بە ئیمپراتۆڕ، ئیمپراتۆرییەتی کۆریا گەشەسەندن و پێشکەوتنێکی زۆری بە خۆیەوە بینی لە ڕووی ئابووری و سەربازی و سیستەمی پەروەردە و خوێندن و بونیادنان و پیشەسازییەوە[٤][٥] شۆڕشی پیشەسازی لە کۆریا دەستیپێکرد و لە ھەموو ڕوێکەوە ھەوڵدرا کۆریا پێشبخرێ و کۆریا مۆدێرنبکرێ و کۆریا بە ڕۆژاوایی بکرێت[٦] بەڵام ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆن ئەمەی بە مەترسی زانی و بە مەترسی بۆ سەر پلانەکەی دانا ھەربۆیە پلانی داگیرکارییەکەی بۆ سەر نیمچە دوورگەی کۆریا و رۆژھەڵاتی ئاسیا خێراتر کرد و لە ٢٢ی ئابی ١٩١٠ ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا لەلایەن ژاپۆنەوە داگیرکرا[٧] و ئیمپراتۆریی کۆری ھەڵوەشایە و ژاپۆن توانی دەست بەسەر ھەموو خاکی کۆریا و ئیمپراتۆرییەتیی کۆری دا بگرێ و کۆتایی بە دەوڵەتەکە بھێنێت.[٨][٩]

مێژوو

[دەستکاری]

دروستبوون

[دەستکاری]

لەو کاتانەی کە شانشینی جۆسۆن و نیمچە دوورگەی کۆریا کەوتبووە ژێر دەستی ئیمپراتۆریەتیی چینگ ناڕەزایەتی و دژایەتی کردنی ژێردەستە بوونی کۆریا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی چینگ (ھێرشی ئیمپراتۆرییەتیی چینگ بۆ سەر جۆسۆن) و لکاندنی کۆریا بۆ سەر چینگ زۆر بوو و و لەگەڵ ئەوەشی کە ئیمپراتۆریەتیی مینگ جێگای گیرایەوە لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی چینگ.[١٠]

بەڵام دوای سەرکەوتنی ژاپۆن بەسەر چین لە یەکەم جەنگی چین و ژاپۆن شانشینی جۆسۆن و خەڵکی کۆریا سەربەخۆیی خۆیان لە ئیمپراتۆریەتیی چینگ وەرگرتەوە و توانیان دووبارە کۆریا بگرنەوە دەست شانشینی جۆسۆن بگەڕێتەوە بۆ دەسەڵات بەڵام لەلایەن سیاسەتمەداران و کاربەدەستان و خەڵکی کۆریا ڕاگەیاندنی ئیمپراتۆریەتی لە کۆریا و دروستکردنی دەوڵەتێکی نوێ و دانانەوەی سەرلەنوێی کۆریا بە باشتر دەزانرا و بە باشتر زانرا بۆ پاراستنی قەوارە و سەربەخۆیی لە کۆریا، دوای گەڕانەوەی پاشا گۆجۆنگ لە دەرەوە و ھەڵھاتن و دەربەدەرییەکەی، پاشا گۆجۆنگ درکی بەوە کرد و دانی بەوە دانا کە کۆریا پیویستی بە دەوڵەت و یاسا و دەستورێکی نوێ ھەیە و پێویستی بە چاکسازی و بەڕێوەبردنێکی باشتر ھەیە و سیاسەتمەدار و کاربەدەستان داوایان لێ کرد کە دەوڵەتێکی نوێ و ئیمپراتۆرییەتییەکی نوێ ڕابگەیەنێت لە کۆریا بۆ پاراستن و پتەوکردنی کۆریا و دامەزراندنی قەوارەیەکی باشتر بۆ کۆریا، پاشا گۆجۆنگ ئیمپراتۆرییەتییەکی نوێی دامەزراند و توانی دەوڵەتێکی نوێ بۆ کۆریا دابمەزرێنێت و لە ساڵی ١٨٩٨ دەستووری نوێی کۆریا دانرا و ھەموو دەسەڵات بە ئیمپراتۆر بەخشرا.[١١][١٢]

دوای دژایەتی کردنێکی زۆر و ڕای نەرێنی وڵاتانی بیانی و دەوروبەر و دژایەتی کردنێکی زۆر لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی چینگ، زۆربەی وڵاتان دانیان بە دەوڵەتی نوێی کۆریا و ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا دانا و درکیان بە ئیمپراتۆرییەت و دەسەڵاتەکەی گۆجۆنگی کۆریا کرد.[١٣][١٢]

لەناوچوون

[دەستکاری]

دوای سەرھەڵدانی جەنگی ڕووسیا و ژاپۆن لە ساڵی ١٩٠٤ تا ١٩٠٥، پێگەی ئیمپراتۆرییەتی کۆریا کەم بوویەوە، چونکە ژاپۆن دەستی بەسەر کاروباری نێودەوڵەتی وڵاتەکەدا گرت و دەستوەردانی دەکرد لەناو ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا و حکومەت و بەڕێوەبەرایەتی و حکومی کۆرییەکان لە ئیمپراتۆریی کۆریا و تێکدان و دەستبەسەرداگرتنی کۆریا، لە ساڵی ١٩١٠ دا ژاپۆن بە زۆری و بە زۆرەملێیانە سەروەری نەتەوەکەی ھەڵوەشاندەوە و حکومی ئیمپراتۆرییەتیی کۆریایان ھەڵوەشاندانەوە و ئیمپراتۆرییەتیی کۆریایان لەناوبرد و بە زۆرەملێ و ھەڕەشە و دەستوەردان لە ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا و ڕازیکردنی زۆرەملێی ڕێککەوتننامە، ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا نەما و ھەڵوەشایەوە و ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن کۆنترۆڵی ھەموو کاروباری نیشتمانیی دووپاتکردەوە و سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ژاپۆن لە کۆریا دەستیپێکرد لە ساڵی ١٩١٠ تا شکستی ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن لە جەنگی جیھانی دووەم بەرامبەر ھاوپەیمانان لە ساڵی ١٩٤٥.[١٤][١٥]

سوپا

[دەستکاری]
عەقیدێکی کۆری

ھێزە چەکدارەکانی ئیمپراتۆرییەتیی کۆڕیا (대한제국군)

[دەستکاری]

لە دوای چاکسازی گوانگمو و ڕێکخستنەوە و بنیادنانەوەی کۆریا ھێزە چەکدارەکانی کۆریا ڕێکخرایەوە کە لەدوای سوپای جۆسۆن و ھێزی دەریایی جۆسۆن دێت، ھێزی سەربازی و دەریایی ڕێکخرایەوە و ھێزی سەربازی مۆدێرن کرا ھەروەک شێوازی ڕۆژاوایی، کە شێوازی مەشق و جل و بەرگی فەرمییان گۆڕدرا و چاکسازییەکی گەورە لە ھێزە چەکدارەکان و سوپا کرا.[١٦]

وەزارەتی سەربازی

[دەستکاری]

بەشێک بوو لە حکومەتی ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا کە سەرپەرشتی کاروباری سەربازی دەکرد. لە ساڵی ١٨٩٥دا حکومەت وەزارەتی بەرگری و سەربازی دامەزراند و یەکەم وەزیری سەربازی چۆ ھوی-یۆن بوو.[١٧]

ڕاھێنان و مەشق

[دەستکاری]
مەشقی سەربازانی شاهانەی کۆری لە ئیمپراتۆریەتی کۆریا

ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا ٤٤ سەربازگە و بنکەی سەربازی و مەشقی ھەبوو، کە مەشقی چەک و شەڕیان پێ دەکرا و ئەفسەرە بیانییەکان بەتایبەتی ئەفسەرە ڕووسەکان کە یارمەتییەکی زۆری سەربازگەکانییان دەدا و خۆبەخشانە ڕاھێنان و مەشقییان پێدەکردن، و مەبەست لە مەشق و ڕاھێنانەکان ئەوە بوو کە سەربازەکان لە بەرەکانی شەڕدا سوودی زیاتریان ھەبێت، ھەروەھا مەشق و ڕاھێنیان لە زۆر ژینگە و شوێنی جیاواز و شێواز و ڕێگای جیاواز ئەنجام دەدرا بۆ ئەوەی سەربازەکان بەھێزتر و شارەزاتر و گونجاوتربن بۆ شەڕ و جەنگ.[١٨]

و لە ساڵی ١٨٩٦دا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (یۆنموگۆنگون)ی دامەزراند کە ئەکادیمیایەکی سەربازی بوو بۆ مەشق و ڕاھێنان بە سەربازانی ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا، ھێزە چەکدارەکانی ئیمپراتۆری لە سوپای ئیمپراتۆری کۆریا و ھێزی دەریایی ئیمپراتۆری کۆریا پێکھاتبوون. لەگەڵ سوپای ناوەڕاست و پارێزگاکان، ئیمپراتۆرییەتی کۆریا گەشەیەکی بێئەندازەی کرد و پێش ساڵی ١٩٠٧ گەیشتە ٢٨ ھەزار کەس.[١٩]

پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان

[دەستکاری]

پەیوەندی دیپلۆماسی نێوان وڵاتان و ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا و ئەو ساڵانەی کە کۆریا پەیوەندی لەگەڵ ئەو وڵاتانەدا ھەبووە.

پێڕستی پاشاکان

[دەستکاری]
ناو ماوەی دەسەڵات ڕێکەوتی مردن ڕێکەوتی لەدایکبوون تێبینی وێنە
پاشا گۆجۆنگی کۆریا ١٨٩٧–١٩٠٧ ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩١٩ ٨ی ئەیلوولی ١٨٥٢[٢٠][٢١] یەکەم پادشا و

دامەزرێنەری ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا بوو
پاشا سونجۆنگی کۆریا ١٩٠٧–١٩١٠ ٢٤ی نیسانی ١٩٢٦ ٢٥ی ئازاری ١٨٧٤[٢٢] دووەم پادشا و

کوڕی پادشا کوجۆنگی کۆریا بوو
Sunjong of the Korean Empire

پێشانگا

[دەستکاری]

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «ئیمپراتۆرییەتی کۆریا».{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر)
  2. ↑ «Korean Empire». NamuWiki (بە ئینگلیزی). ٢١ی ئابی ٢٠٢٤. لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە. {{cite web}}: soft hyphen character لە |ناونیشان= لە 37 (یارمەتی)[بەستەری مردوو]
  3. ↑ «Recording the Brief History of the Korean Empire - الفنون والثقافة من Google». Google للفنون والثقافة (بە عەرەبی). لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  4. ↑ «Gwangmu Reform». NamuWiki (بە ئینگلیزی). ٧ی ئابی ٢٠٢٤. لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  5. ↑ Rowe، Peter G.؛ Fu، Yun؛ Song، Jihoon (٢ی ئابی ٢٠٢١)، «Consolidation of Power towards the Gwangmu Reforms»، Korean Modern: The Matter of Identity (بە ئینگلیزی)، Birkhäuser، لاپەڕە ٥٦–٦٠، doi:١٠.١٥١٥/٩٧٨٣٠٣٥٦٢٢٦٢١-٠٠٦/pdf?licensetype=restricted، ژپنک ٩٧٨-٣-٠٣٥٦-٢٢٦٢-١، لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە
  6. ↑ «About: Timeline of the Gwangmu Reform». dbpedia.org. لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  7. ↑ «How Japan Took Control of Korea». HISTORY (بە ئینگلیزی). ١٧ی تەممووزی ٢٠٢٣. لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  8. ↑ «داگیرکاری ژاپۆن بۆ سەر کۆریا» (PDF). {{cite journal}}: بیرخستنەوەی journal پێویستی بە |journal= ھەیە (یارمەتی)
  9. ↑ «Korea - Japanese Occupation, Colonialism, Resistance | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  10. ↑ «About: Qing invasion of Joseon». dbpedia.org. لە ٢٦ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  11. ↑ «ئیمپراتۆری کۆریا» (PDF).{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر)
  12. 1 2 «ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا».{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر)
  13. ↑ «مێژووی کۆریا».{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر)
  14. ↑ «پەیجی فەرمیی کۆریا».{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕەوشی ناونیشان (بەستەر)[بەستەری مردوو]
  15. ↑ Service (KOCIS)، Korean Culture and Information. «The Fall of Joseon: Imperial Japan's Annexation of Korea: Korea.net: The official website of the Republic of Korea». www.korea.net (بە ئینگلیزی). لە ٢٦ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  16. ↑ Seth، Michael J. (١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠). A History of Korea: From Antiquity to the Present (بە ئینگلیزی). Rowman & Littlefield Publishers. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٤٢٥-٦٧١٧-٧.
  17. ↑ Seth، Michael J.؛ Seth، Michael J. (١٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٠). A History of Korea: From Antiquity to the Present. Rowman & Littlefield Publishers. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٤٢٥-٦٧١٧-٧.{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە فرەکان: authors list (بەستەر) ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە ژمارەیییەکان: authors list (بەستەر)
  18. ↑ «Korean Empire»، Wikipedia (بە ئینگلیزی)، ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤، لە ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە
  19. ↑ «Imperial Korean Armed Forces»، Wikipedia (بە ئینگلیزی)، ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٤، لە ٢٧ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە
  20. ↑ «Gojong | Biography, Joseon Dynasty, & Facts | Britannica». www.britannica.com (بە ئینگلیزی). لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  21. ↑ «Gojong (Korean Empire)». NamuWiki (بە ئینگلیزی). ١٨ی ئابی ٢٠٢٤. لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە. {{cite web}}: soft hyphen character لە |ناونیشان= لە 46 (یارمەتی)[بەستەری مردوو]
  22. ↑ «Sunjong (Korean Empire)». NamuWiki (بە ئینگلیزی). ١٨ی ئابی ٢٠٢٤. لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤ ھێنراوە. {{cite web}}: soft hyphen character لە |ناونیشان= لە 44 (یارمەتی)[بەستەری مردوو]
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ئیمپراتۆریەتیی کۆریا تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئیمپراتۆریەتیی_کۆریا&oldid=1671466»