ئیبن دورەید

ئیبن دورەید
ئیبن دورەید;
محمد بن الحسن بن درید اڵازدی
لەدایکبوون	٢٢٣ی کۆچی (٨٣٨ی زایینی); بەسرە، عێراق
مەرگ	٣٢١ی کۆچی (٩٣٣ی زایینی); بەغدا، عێراق
نیشتەجێی	بەسرە، عومان، فارس، بەغدا
نەتەوە	عەرەبی ئەزدی
ناوەکانی تر	شێخی ئەدەب، سەروەری شاعیران
پیشە	زمانەوان، فەرھەنگنووس، شاعیر، نووسەر
ناسراوە بە	نووسەری فەرھەنگی گەورەی "جەمھەرەتوللوغە"
کارە ناودارەکان	جەمھەرەتوللوغە، الاشتقاق، المقصورە
ئایین	ئیسلام (ئەھلی سوننە)
باوان	حەسەن کوڕی دورەید (باوک);

ئەبووبەکر محەممەد کوڕی حەسەن کوڕی دورەید ئەزدی (بە عەرەبی: أبُو بَكْر مُحَمَّدُ بنُ الحَسَنِ بنِ دُرَيْدٍ الدَّوْسيُّ الزَّهرانيُّ الأَزْدِيُّ؛ لەدایکبووی ٢٢٣ی کۆچی/٨٣٨ی زایینی - کۆچکردووی ٣٢١ی کۆچی/٩٣٣ی زایینی)، ناسراو بە ئیبن دورەید، یەکێکە لە دیارترین ئیمامەکانی زمانی عەرەبی و ئەدەب، شاعیر و فەرھەنگنووسێکی گەورەی سەردەمی عەبباسی بوو. بەناوبانگترین کاری، فەرھەنگی گەورەی **«جەمھەرەتوللوغە»**یە، کە بە یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی فەرھەنگنووسیی عەرەبی دادەنرێت.

ژیان و گەشتی زانستی

ئیبن دورەید لە ساڵی ٢٢٣ی کۆچی لە شاری بەسرە لەدایک بووە، کە یەکێک بوو لە گرنگترین ناوەندەکانی زانست و ئەدەب. لەوێ لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی زمان خوێندوویەتی، وەک مامی، حوسێن کوڕی دورەید، و ئەبوو حاتەم سیجستانی.

کاتێک فیتنەی زەنج (شۆڕشی کۆیلە ڕەشپێستەکان) لە بەسرە سەری ھەڵدا، ئیبن دورەید ناچار بوو شارەکەی بەجێ بھێڵێت و بەرەو عومان ھەڵبێت، کە ماوەی دوانزە ساڵ لەوێ مایەوە. دواتر ڕووی کردە ناوچەی فارس و لەژێر سایەی کوڕانی میکال، کە فەرمانڕەوای ئەو ناوچەیە بوون، ژیانی بەسەر برد.^[١]

دواجار لە ساڵی ٣٠٨ی کۆچی ڕووی کردە بەغدا و لەوێ لەلایەن خەلیفەی عەبباسی، مقتدر باللە، پێشوازییەکی گەرمی لێکرا و مووچەیەکی مانگانەی بۆ بڕدرایەوە. ئەمەش وای کرد کە بە ئاسوودەیی خۆی بۆ نووسین و وانەوتنەوە تەرخان بکات.^[٢]

پایەی زانستی و ڕەخنەکان

ئیبن دورەید بە "شارەزاترین شاعیر و شاعیرترین زانا" ناوبانگی دەرکردبوو. زانستێکی فراوانی لە زمانی عەرەبی، ڕەچەڵەکی ھۆزەکان و شیعری کۆندا ھەبوو.

ئیمامی زەھەبی بە "شێخی ئەدەب" و "سەروەری شاعیران" ناوی دەبات.^[٣]

خەتیب بەغدادی دەڵێت: «ئەو لە سەرووی ھەموو شاعیرانی سەردەمی خۆیەوە بوو».^[٤]

لەگەڵ ئەوەشدا، ھەندێک ڕەخنەشی لێ گیراوە، بەتایبەتی لەلایەن زانای ھاوچەرخی، ئەزھەری (نووسەری فەرھەنگی "تهذيب اللغة")، کە پێی وابوو ئیبن دورەید لە فەرھەنگەکەیدا ھەندێک وشەی لاواز و نادروستی بەکارھێناوە و ھەندێک جاریش پشتی بە یادەوەریی خۆی بەستووە نەک بە گێڕانەوەی ورد.^[٥] سەرەڕای ئەم ڕەخنانەش، گەورەیی و کاریگەریی ئیبن دورەید لەسەر زمانی عەرەبی بە نەگۆڕی ماوەتەوە.

بەرھەمەکان

ئیبن دورەید خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگە کە بوونەتە سەرچاوە بۆ نەوەکانی دوای خۆی:

جەمھەرەتوللوغە (جمهرة اللغة): بەناوبانگترین و گەورەترین کاریەتی. یەکێکە لە فەرھەنگە سەرەکییەکانی زمانی عەرەبی کە تا ئەمڕۆش سوودی لێ وەردەگیرێت.

الاشتقاق (الاشتقاق): کتێبێکە دەربارەی ڕەگ و ڕیشەی ناوە عەرەبییەکان و گەڕاندنەوەیان بۆ بنەچەی زمانەوانییان.

المقصورە الدریدیە (المقصورە): قەسیدەیەکی شیعری بەناوبانگە کە تێیدا باسی حیکمەت و ئامۆژگاری دەکات. زۆر لە زانایان شرح (لێکدانەوە)یان لەسەر نووسیوە.

المجتنى
السلاح
الأنواء
الملاحن

کۆچی دوایی

ئیبن دورەید لە ساڵانی کۆتایی تەمەنیدا تووشی ئیفلیجی بوو. لە ساڵی ٣٢١ی کۆچی (٩٣٣ی زایینی) لە تەمەنی ٩٨ ساڵیدا لە بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی خەیزەران نێژرا.^[٦]