ئیبن ئەبوو دونیا
| ئیبن ئەبوو دونیا | |
|---|---|
| بە عەرەبی: ابن أبي الدنيا | |
 | |
| لەدایکبوون | ١ی کانوونی دووەمی ٠٨٢٣ بەغدا، عێراق |
| مردن | ١ی کانوونی دووەمی ٨٩٤ (٧١ ساڵ ژیاوە) بەغدا، عێراق |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی عەرەبی |
| پیشە | مامۆستا، مێژووناس، گێڕەرەوەی فەرموودە، زانای عەقیدە، بوونیار |
| بواری کار | فەرموودەناسی، Zuhd |
| قوتابیی | بوخاری، ئەبوو داوود، Abu Hatim Muhammad ibn Idris al-Razi، Ahmad ibn Ibrahim al-Duraqi |
| ئایین | ئیسلام |
| مەزھەبی فیقهی | حەنبەلی |
ئیبن ئەبوو دونیا (٢٠٨–٢٨١ کۆچی) فەرموودەناس و مێژوونووسی ئەدەبی و پەروەردەکار بوو. ئەو بە کتێبەکانی لەسەر فەرموودە و مێژوو و زوھد و گێڕانەوەی دڵ نەرمکەرەوە و ئامۆژگارییە ئایینییەکان ناوبانگی دەرکردبوو. نووسەرێکی بەرھەمدار بووە و بە یەکێک لە نووسەرە بەرھەمدارەکانی سەردەمی زێڕینی ئیسلام دادەنرێت. بەرھەمەکانی ئەو زانیارییە بەرفراوان و تێگەیشتنە قووڵەکانی لە زۆرێک لە زانست و ھونەرەکان نیشان دەدەن. ئیبن کەسیر باسی لەوە کردووە کە بەرھەمەکانی لە سەد بەرھەم زیاترە، لەکاتێکدا زەھەبی زیاتر لە سەد و شەست بەرھەمی ژماردووە، کە بەپێی ئەلفوبێ ڕیزبەندی کردووە.[١]
لە سەرەتای سەدەی سێیەمی ھیجری لە ساڵی ٢٠٨ی کۆچی لە سەردەمی خەلافەتی عەباسیدا لە بەغدا لە دایک بووە، لە سەردەمی چەند خەلیفەیەکی عەباسیدا ژیاوە، وەک مامۆستای وانەبێژ بۆ دوو کەسیان کاری کردووە. لە ماڵێکی زانست و ئایین گەورە بووە، پێش تەمەنی دە ساڵی دەستی کردووە بە وەرگرتنی پەروەردە لە زانایانی دیار و ناوداری سەردەمی خۆی. ژیاننامەنووسانی باسیان لە سەدان مامۆستا کردووە کە لەژێر دەستی ئەوان خوێندوویەتی، دیارترینیان: باوکی محەممەد کوڕی عوبەید کوڕی سوفیان، ئەحمەد کوڕی حەنبەل، ئەبو خەیثما، ئەبوو عوبەید قاسم کوڕی سەلام، بوخاری، خەلەف کوڕی ھیشام و عەلی کوڕی جەعد. زۆرێک لە زانایانی دیار لە سەردەمی ئەودا خوێندنیان کردووە، لەوانە ئەبوو حاتم ڕازی و کوڕەکەی ئەحمەد کوڕی محەممەد اللنبانی و ئەحمەد کوڕی سەلمان نەجاد.[٢]
سەردەمی ئەو بە درەوشاوەیی فیکری و تاکی بەتوانا لە بوارە جیاوازەکانی بیرکردنەوەدا دیار بوو. چەندین کتێب لە تەفسیر و زانستەکانی قورئان، زانستی فەرموودە (لەوانەش شەش کۆمەڵە سەرەکییەکەی فەرموودە)، فیقە و بنەماکانی، ئیلاھیات و ئیلاھیاتی فەلسەفی، زمان و ئەدەبی عەرەبی، مێژوو، پزیشکی، دەرمانسازی و بوارەکانی دیکە نووسراون. لە مانگی جومدە الولا ساڵی ٢٨١ی کۆچی لە تەمەنی حەفتا و سێ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.
کتێبەکان
[دەستکاری]- أخبار أُویس.
- أخبار الجفاة عند الموت.
- أخبار الخلفاء.
- أخبار سفیان .
- أخبار ضیغم.
- أخبار قریش.
- أخبار معاویة.
- أخبار الملوک.
- الإخوان .
- الإخلاص والنیة .
- الأخلاق.
- الأدب.
- الأشراف.
- اصطناع المعروف.
- إصلاح المال.
- الأضاحی .
- الاعتبار وأعقاب السرور والأحزان.
- الأعراب .
- إعطاء السائل.
- الألحان.
- الألویة.
- الأمر بالمعروف والنھی عن المنکر.
- الأموال .
- إنزال الحاجة باللە.
- انقلاب الزمان.
- الأنواء.
- الأھوال .
- الأولیاء .
- البعث.
- التاریخ.
- تاریخ الخلفاء.
- تزویج فاطمة رضی اللە عنھا.
- التشمس.
- التعازی.
- تغیر الإخوان.
- تغییر الزمان.
- التفکر والاعتبار.
- التقوی.
- التھجد وقیام اللیل.
- التواضع والخمول.
- التوبة.
- التوکل.
- الجھاد.
- الجوع.
- الجیران.
- الحذر والشفقة.
- حروف خَلَف.
- حسن الظن باللە.
- الحلم .
- حلم الأحنف بن قیس.
- حلم الحلماء.
- حلم معاویة.
- الحوائج .
- الحیوان.
- الخاتم.
- الخائفین.
- الخلفاء.
- الخیر.
- الدعاء.
- دلائل النبوة.
- الدَّیْن .
- الذِّکْر.
- ذکر الموت .
- ذم البخل.
- ذم البغی.
- ذم الحسد.
- ذم الدنیا.
- ذم الربا.
- ذم الریاء.
- ذم الشھوات.
- ذم الضحک.
- ذم الفقر.
- ذم المسکر.
- ذم الملاھی.
- الرخصة فی السماع.
- الرضا عن اللە بقضائە.
- الرقائق.
- الرقة والبکاء.
- الرمی.
- الرھائن.
- الرھبان.
- الرؤیا .
- الزفیر.
- الزھد.
- زھد مالک بن دینار.
- السبق.
- السخاء.
- سدرة المنتھی.
- السنة.
- سواد الشیب.
- شجرة طوبی.
- شرف الفقر.
- الشکر للە.
- الصبر.
- الصدقة.
- صدقة الفطر.
- صفة الجنة.
- صفة الصراط.
- صفة المیزان.
- صفة النار.
- صفة النبی صلی اللە علییە وسلم.
- الصمت وآداب اللسان.
- الصلاة علی النبی صلی اللە علییە وسلم.
- الطبقات.
- الطواعین.
- العزلة والانفراد.
- العفو وذم الغضب.
- العقل وفضلە.
- العقوبات.
- عقوبة الأنبیاء.
- العلم.
- العمر والشیب.
- العوابد.
- العوذ.
- العیال .
- العیدین.
- الغیبة والنمیمة .
- الفتوی.
- الفرج بعد الشدة.
- فضائل رمضان.
- فضائل العباس.
- فضائل عشر ذی الحجة.
- فضائل علی.
- فضائل القرآن.
- فضائل لا إلە إلا اللە.
- فضل عاشوراء.
- الفنون.
- الفوائد.
- القبور.
- قری الضیف.
- القصاص.
- قصر الأمل.
- قضاء الحوائج.
- القناعة والتعفف.
- القیامة.
- کلام اللیالی والأیام لابن آدم .
- المتمنین.
- مجابو الدعوة.
- المجوس.
- محاسبة النفس.
- المحتضرین.
- مداراة الناس.
- المرض والکفارات.
- المروءة.
- المطر والرعد والبرق والریح.
- معاریض الکلام.
- المعیشة.
- المغازی.
- مقتل الحسین.
- مقتل الزبیر.
- مقتل سعید بن جبیر.
- مقتل طلحة.
- مقتل عبد اللە بن الزبیر.
- مقتل عثمان.
- مقتل علی بن أبی طالب.
- مقتل عمر.
- مکارم الأخلاق.
- مکاید الشیطان.
- المملوکین.
- المناسک.
- المنامات.
- من عاش بعد الموت.
- المنتظم.
- مواعظ الخلفاء.
- النوادر.
- النوازع والرعایة.
- الھدایا.
- الھم والحزن.
- الھواتف.
- الوجل والتوثق من العمل.
- الورع.
- الوصایا.
- الوقف والابتداء.
- الیقین.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]
 | ئەم ژیاننامە وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |
 | ئەم «ئیسلام» وتارە کۆلکەیەکە. دەتوانیت بە فراوانکردنی یارمەتیی ویکیپیدیا بدەیت. |