ئۆپسالا

ئۆپسالا
بە سویدی: Uppsala
ناو بە زمانی فەرمی	Uppsala
ناسناوی خەڵک	أُبْسَالِيٌّ
وڵات	سوێد
پایتەختی	Uppsala kommun، SE121
دابەشکاریی کارگێڕی	Uppsala kommun
پۆتانی شوێن	٥٩°٥٠′٥٩″N ١٧°٣٨′٢٠″E
بەرزترین خاڵ	Sunnerstabacken
دانیشتووان	١٧٤٬٩٨٢
بەرزی لە ئاستی دەریا	١٥ مەتر
لە پێش	Ostra Aros
ڕووبەر	٤٬٥٧٩±٠٫٥ ھەکتار
کۆدی پۆستە	751 70–757 59
وێبگە	http://www.uppsala.se
فایلی کەی ئێم ئێڵ	Q26711492
کۆدی تەلەفۆن	018
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ئۆپسالا پایتەختی پارێزگای ئۆپسالایە و چوارەم گەورەترین شاری سوێدە لە دوای ستۆکھۆڵم، یۆتۆبۆری، و مالمۆ. لە ساڵی ٢٠١٩دا، ژمارەی دانیشتووانی ١٧٧٬٠٧٤ کەس بووە.

دەکەوێتە دووریی ٧١ kiloمەتر (٤٤ mi) لە باکووری ستۆکھۆڵمی پایتەختەوە، و ھەروەھا بارەگای شارەوانیی ئۆپسالایە. لە ساڵی ١١٦٤ەوە، ئۆپسالا ناوەندی کەنیسەیی سوێد بووە، کە بارەگای قەشەی گشتیی کەنیسەی سوێدە. ئۆپسالا گەورەترین کاتدراڵی سکاندیناڤیا لەخۆدەگرێت کە کاتدراڵی ئۆپسالایە، کە تا کۆتاییی سەدەی ١٩یەم زۆرجار شوێنی تاج لەسەرنانی پادشاکانی سوێد بووە.

قەڵای ئۆپسالا، کە لەلایەن پادشا گوستاف ڤاساوە دروست کراوە، وەک یەکێک لە نیشتەجێگە شاھانەیییەکانی پادشاکانی سوێد خزمەتی کراوە، و چەندین جار لە مێژووی خۆیدا فراوانکراوە، ئەمەش ئۆپسالای کردە دووەم پایتەختی سوێد لە سەردەمی بەرفراوانبوونی دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتەکەیدا. ئەمڕۆ وەک شوێنی نیشتەجێبوونی پارێزگاری ویلایەتی ئۆپسالا بەکاردێت.

زانکۆی ئۆپسالا کە لە ساڵی ١٤٧٧دا دامەزراوە، کۆنترین ناوەندی خوێندنی باڵایە لە سکاندیناڤیادا. لە نێوان ئەو زانایانەی پەیوەندییان بەو شارەوە ھەبووە، ئاندەرس سێلسیۆس، داھێنەری سیستمی پلەی سەدی کە ئێستا ناوەکەی ھەڵگرتووە، و کارڵ لینایۆس، باوکی پۆلێنزانین.

دانیشتووانی تری ئۆپسالا بریتین لە دەرھێنەری فیلم ئینگمار بێرگمەن، دیپلۆماتکار داگ ھاممەرشوێلد، کیمیاگەران یۆنس یاکوب بێرزێلیۆس و ساڤانتێ ئەرێنییەس، خانمەکتەر ڤیڤێکا لیندفۆرس، و گۆرانیبێژ مالێنا ئێرنمان.

جوگرافیا

شارەکە لەسەر دەشتە بەپیتەکانی ئۆپسالا بە خاکی قوڕینەوە ھەڵکەوتووە، کە ڕووباری بچووکی فایریس بە ناویدا دەڕژێت و بە ڕوەکی چڕ دەورەدراوە. بە موازینی ڕووبەرەکەدا، زنجیرە گردی سەھۆڵبەندانی ئۆپسالاسێن بە بەرزیی نزیکەی ٣٠ مەتر (٩٨ پێ) درێژ دەبێتەوە، کە شوێنی قەڵای ئۆپسالایە و لەوێوە بەشێکی زۆری شارەکە دەبینرێت. پارکی ناوەندی ستادسکوگن (بە واتای دەقاوەدەق "دارستانی شار") لە باشوورەوە تا قووڵایی cycleی شارەکە درێژ دەبێتەوە، کە دەرفەتی کات بەسەربردن بۆ چەندین ناوچەی نیشتەجێبوون لە دووریی پێ ڕۆیشتندا دەڕەخسێنێت.

بەھۆی ھەڵکەتنی لە دووریی نزیکەی ٧٠ kiloمەتر (٤٣ mi) یان ٤٠ خولەک بە شەمەندەفەر لە پایتەختەوە، زۆرێک لە دانیشتووانی ئۆپسالا لە ستۆکھۆڵم کار دەکەن. شەمەندەفەر بۆ فڕۆکەخانەی ستۆکھۆڵم-ئارلاندا ١٧ خولەکی پێدەچێت، ئەمەش وا دەکات شارەکە بە ئاسانی لە ڕێگەی ئاسمانییەوە دەستپێڕاگەیشتوو بێت. ڕێک وەک ستۆکھۆڵم، ئۆپسالا لەسەر کەناری ڕۆژھەڵاتی سوێد لەسەر ھێڵی پانیی ٥٩ی باکوور ھەڵکەوتووە.