ئۆسنیێڵ چارڵز مارش
 |
ئۆسنیێڵ چارڵز مارش | |
|---|---|
Othniel Charles Marsh | |
 ئۆسنیێڵ چارڵز مارش لە دەوروبەری ساڵانی ١٨٧٠ | |
| لەدایکبوون | ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٨٣١ |
| مەرگ | ١٨ی ئازاری ١٨٩٩ (تەمەن ٦٧ ساڵ) نیو ھەیڤن، کۆنێکتیکەت، ئەمریکا |
| شوێنی گۆڕ | گۆڕستانی گەڕەکی گرۆڤ، نیو ھەیڤن |
| نیشتەجێی | ئەمریکا |
| خوێندنگە | زانکۆی یەیڵ زانکۆکانی بەرلین، ھایدلبێرگ و برسلاو |
| پیشە | بەردینناس (زانای بوونەوەرە بەردینەکان)، مامۆستای زانکۆ |
| چالاکبوون | ~١٨٦٠–١٨٩٩ |
| ڕێکخراو | زانکۆی یەیڵ ڕووپێویی زەویناسی ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| ناسراوە بە | یەکێک لە گرنگترین بەردینناسەکانی مێژوو، ناسراو بە "جەنگی ئێسکەکان" |
کارە ناودارەکان | ناونانی دەیان دایناسۆری بەناوبانگ وەک ترایسێراتۆپس و ستیگۆسۆر
دامەزراندنی مۆزەخانەی پیبۆدی لە زانکۆی یەیڵ سەلماندنی بیردۆزی پەرەسەندنی باڵندە لە دایناسۆرەکانەوە |
| ئایین | مەسیحی |
ئۆسنیێڵ چارڵز مارش (بە ئینگلیزی: Othniel Charles Marsh؛ ١٨٣١-١٨٩٩) یەکێک بوو لە پێشەنگە ھەرە گەورە و کاریگەرەکانی زانستی بەردینناسییە لە مێژوودا.
مارش زانایەکی ئەمریکی بوو کە دەیان جۆری دایناسۆر و بوونەوەری تری پێش مێژووی دۆزییەوە و ناوی لێنان. ئەو بە بەشداریکردنی لە ڕکابەرییەکی تونددا ناسراوە کە بە "جەنگی ئێسکەکان" (Bone Wars) ناسراوە، لە دژی بەردینناسێکی تر بە ناوی ئێدوارد درینکەر کۆپ.
ژیانی سەرەتایی و خوێندن
[دەستکاری]
ئۆسنیێڵ مارش لە خێزانێکی سادەدا لەدایک بوو، بەڵام ژیانی بە تەواوی گۆڕا کاتێک خاڵە دەوڵەمەندەکەی، جۆرج پیبۆدی، کە یەکێک بوو لە گەورەترین خێرخوازانی ئەو سەردەمە، بڕیاریدا پشتگیریی دارایی خوێندنەکەی بکات. مارش لە زانکۆی یەیڵ خوێندی و دواتر گەشتی بۆ ئەڵمانیا کرد بۆ خوێندنی زانستەکانی زەویناسی (جیۆلۆجی) و بەردینناسی (پالینتۆلۆجی)).
لە ساڵی ١٨٦٦، بە پشتگیریی خاڵۆی، بووە یەکەم پسپۆڕ (پرۆفیسۆر)ی بەردینناسی لە ئەمریکا لە زانکۆی یەیڵ و ھەروەھا توانی مۆزەخانەی مێژووی سروشتیی پیبۆدی دابمەزرێنێت، کە بووە یەکێک لە گرنگترین مۆزەخانەکانی جیھان بۆ ھەڵگرتنی بەردینەکان.
جەنگی ئێسکەکان
[دەستکاری]"جەنگی ئێسکەکان" ناوێکی نافەرمییە بۆ ڕکابەرییەکی زانستیی یەکجار توند و زۆرجار ناشرین لە نێوان مارش و ڕکابەرەکەیدا، ئێدوارد درینکەر کۆپ، لە نێوان ساڵانی ١٨٧٧ بۆ ١٨٩٢. ھەردووکیان بە پەلە بوون بۆ دۆزینەوە و ناونانی زۆرترین جۆری دایناسۆر. ئەم ڕکابەرییە وایکرد کە ھەردوولا پەنا بۆ کاری ناپەسەند ببەن، وەک:
- بەکارھێنانی سیخووڕ بۆ دزینی زانیاری.
- پێدانی بەرتیل بە کرێکاران بۆ دزینی ئێسکەپەیکەر.
- تێکدان و لەناوبردنی ئەو ئێسکانەی کە نەیاندەتوانی بیبەن، تەنھا بۆ ئەوەی نەکەوێتە دەستی ڕکابەرەکەیان.
سەرەڕای لایەنە نەرێنییەکانی، ئەم "جەنگە" بووە ھۆی دۆزینەوەی زیاتر لە ١٣٦ جۆری نوێی دایناسۆر و بوونەوەرەکانی تر، کە شۆڕشێکی لە تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ ژیانی پێش مێژوودا دروست کرد.
دەستکەوتە زانستییە ھەرە گرنگەکان
[دەستکاری]مارش بە یەکێک لە باوکانی زانستی بەردینناسی دادەنرێت. گرنگترین دەستکەوتەکانی بریتی بوون لە:
١. ناونانی دایناسۆرە بەناوبانگەکان: ئەو دەیان جۆری دایناسۆری دۆزییەوە کە ئەمڕۆ ھەموومان دەیانناسین، لەوانە:
- ترایسێراتۆپس (Triceratops): بە واتای "سێ قۆچی سەر ڕوومەت".
- ستیگۆسۆر (Stegosaurus): بە واتای "مارمێلکەی سەربانپۆش"، بەھۆی ئەو پلێتە ئێسکییانەی کە لەسەر پشتی بوون.
- ئالۆسۆر (Allosaurus): یەکێک لە گەورەترین دایناسۆرە گۆشتخۆرەکان.
- ئاپاتۆسۆر (Apatosaurus) و برۆنتۆسۆر (Brontosaurus): کە لە گەورەترین دایناسۆرە گیاخۆرەکان بوون.
٢. پەرەسەندنی باڵندەکان: مارش یەکەم زانا بوو کە بە بەڵگەی بەردینیی حاشاھەڵنەگر سەلماندی کە باڵندەکانی ئەمڕۆ لە دایناسۆرە گۆشتخۆرە بچووکەکانەوە پەرەیان سەندووە. ئەو ئێسکەپەیکەری باڵندەی دۆزییەوە کە ددانیان ھەبوو، ئەمەش بەڵگەیەکی بەھێز بوو بۆ پەیوەندیی نێوانیان.
٣. پەرەسەندنی ئەسپ: مارش زنجیرەیەکی تەواوی لە بەردینی ئەسپی دۆزییەوە کە بە شێوەیەکی ڕوون و ئاشکرا پەرەسەندنی ئەم بوونەوەرەیان پیشان دەدا: لە بوونەوەرێکی بچووکی قەبارە سەگەوە کە چەندین پەنجەی ھەبوو، تا گەیشتن بە ئەسپی ئەمڕۆ کە تەنھا یەک سمتی ھەیە. چارڵز داروین ئەم کارەی بە یەکێک لە گەورەترین بەڵگەکانی بیردۆزی پەرەسەندن دانا.
بەرھەمەکان
[دەستکاری]
مارش نووسەرێکی بەتوانا بوو و دەیان توێژینەوەی زانستیی بڵاوکردەوە. لە گرنگترین کارەکانی:
Odontornithes: a Monograph on the Extinct Toothed Birds of North America
(١٨٨٠) (ئۆدۆنتۆرنیس: نامیلکەیەک لەسەر باڵندە ددان-دارە لەناوچووەکانی ئەمریکای باکوور)
The Dinocerata: A Monograph of an Extinct Order of Gigantic Mammals
(١٨٨٦) (داینۆسێراتا: نامیلکەیەک لەسەر تۆوی لەناوچووی شیردەرە زەبەلاحەکان)
میرات و کۆچی دوایی
[دەستکاری]ئۆسنیێڵ چارڵز مارش لە ساڵی ١٨٩٩ کۆچی دوایی کرد. سەرەڕای کەسایەتییە کێشەدار و ڕکابەرییە توندەکەی، ئەو میراتێکی زانستیی یەکجار گەورەی بەجێھێشت. ئەو زانستی بەردینناسی لە ئەمریکا دامەزراند و کۆکراوەی بەردینەکانی لە مۆزەخانەی پیبۆدی بووە بناغەیەک بۆ لێکۆڵینەوەکانی داھاتوو.
سەرچاوەکان
[دەستکاری]لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و ئەڵمانی، ھەروەھا ماڵپەڕی فەرمیی مۆزەخانەی پیبۆدی و سەرچاوەی تر وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی نوێ و فراوانتر.
دەروازەی ژیاننامە
دەروازەی زانست
دەروازەی دایناسۆڕ
دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
دەروازەی بەردینناسی
