ئیستۆنیا

کۆماری ئەستۆنیا Eesti Vabariik
سروود: Mu isamaa, mu õnn ja rõõm (English: "My Fatherland, My Happiness and Joy")
ھەڵکەوتەی  ئیستۆنیا  (dark green) – لە ئەورووپا  (green و dark grey) – لە the یەکێتیی ئەورووپا  (green)  —  [ڕێنوێن] ھەڵکەوتەی  ئیستۆنیا  (dark green) – لە ئەورووپا  (green و dark grey) – لە the یەکێتیی ئەورووپا  (green)  —  [ڕێنوێن]
پایتەخت و گەورەترین شار		تاڵین 59°25′N 24°45′E
زمانە فەرمییەکان		ئەستۆنی1
زمانە ناوچەییەکان		ڤۆرۆ، سێتو
گرووپە ڕەگەزییەکان (2010)		٦٨٫٨٪ ئەستۆنیایی, ٢٥.٥٪% ڕووسی، ٢٫١٪ ئوکراینی، ١٫٢٪ بیلاڕووسی، ٢٫٤٪ ھیتر و دیارینەکراو
ناوی هاووڵاتی		Estonian
دەوڵەت		Parliamentary republic
-	سەرۆک	کیرستی کالجولەید
-	سەرۆک وەزیران	جوری ڕاتاس
سەربەخۆیی لە		ڕووسیا
-	Autonomy declared	12 April 1917
-	Independence declared Officially recognised	24 February 1918 2 February 1920
-	1st Soviet occupation	1940–1941
-	German occupation	1941–1944
-	2nd Soviet occupation	1944–1991
-	Independence restored	20 August 1991
ڕووبەر
-	سەرجەم	٤٥,٢٢٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە (132nd2) ١٧,٤١٣ مایلی چوارگۆشە
-	ئاو (%)	4.45%
ژمارەی دانیشتوان
-	بەراوردی 2010	1,340,194 (151st)
-	سەرژمێریی 2000	1,370,052
-	چڕی	29 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (181st) ٧٥کەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP)		بەراوردی ٢٠١١
-	سەرجەم	$25.784 billion
-	سەرانە	$19,375
GDP (nominal)		بەراوردی ٢٠١١
-	سەرجەم	$20.325 billion
-	سەرانە	$15,272
Gini (٢٠٠٩)		٣١.٤
HDI (2011)		0.835 (very high) (٣٤th)
دراو		Euro3 (EUR)
ناوچەی کاتی		EET (UTC+2)
-	ھاوین (DST)	EEST (UTC+3)
لای لێخوڕین		right
پاوانی ئینتەرنێت		.ee4
کۆدی تەلەفۆن		372
1	Võro and Seto in southern counties are spoken along with Estonian. Russian is still unofficially spoken in Ida-Virumaa and Tallinn, due to the Soviet program promoting mass immigration of urban industrial workers from the USSR in the post-war period.
2	٤٧٬٥٤٩ km2 (١٨٬٣٥٩ sq mi) were defined according to the Treaty of Tartu in 1920 between Estonia and ڕووسیا. Today the remaining ٢٬٣٢٣ km2 (٨٩٧ sq mi) are still occupied and part of ڕووسیا. The ceded areas include most of the former Petseri County and areas behind the Narva river including Ivangorod (Jaanilinn).
3	Before 2011: Estonian kroon (EEK; 1 EUR = 15.6466 EEK).
4	.eu is also shared with other member states of the European Union.

ئیستۆنیا بە فەرمی کۆماری ئیستۆنیا (بە ئیستۆنی: Eesti Vabariik) وڵاتێکە دەکەوێتە ناوچەی دەریای باڵتیک لە باکووری ئەورووپا. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ کەنداوی فینلاند، لە ڕۆژاوا بە دەریای باڵتیک، لە باشوورەوە لەگەڵ لاتڤیا (٣٤٣ کم)، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریاچەی پیپوس و ڕووسیا (٣٣٨.٦ کم). ڕووبەری ئیستۆنیا ٤٥٢٢٧ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و کەشوھەوا وەرزییەکەی فێنکە. زمانی ئیستۆنی تاکە زمانی فەرمییە لە وڵاتەکەدا. ئیستۆنیا کۆمارێکی دیموکراسی پەرلەمانییە و بەسەر ١٥ پارێزگادا دابەشکراوە. پایتەخت و گەورەترین شاری تالینە. بە ژمارەی دانیشتووانی ١،٣١٩،١٣٣ ملیۆن کەس، ھەروەھا یەکێکە لە وڵاتانی کەم گەشەسەندوو لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە لە یەکێتیی ئەورووپا و ناوچەی یۆرۆ و ڕێکخراوی پەیمانی باکووری ئەتڵەسی. بەرزترین بەرھەمی ناوخۆیی ھەبوو بۆ ھەر تاکێک لە نێوان کۆمارەکانی پێشووی سۆڤیەتدا. کۆماری ئیستۆنیا کە لەلایەن بانکی نێونەتەوەیییەوە بە «ئابوورییەکی داھات بەرز» و لەلایەن سندووقی دراوی نێونەتەوەیییەوە بە «ئابووری گەشەسەندوو» وەسفکرا، دواتر کۆماری ئیستۆنیا بووە ئەندامی ڕێکخراوی ھاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری. ئیستۆنیا لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەک وڵاتێکی پێشکەوتوو پۆلێن کراوە و پێوەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی زۆر بەرزە. ھەروەھا بە ئاستێکی بەرزی ئازادی ڕۆژنامەگەری و ئازادی ئابووری و ڕامیاری و پەروەردە و فێرکردن بەھرەمەندە.

بنەڕەتی ناو

ناوی ئیستۆنیا دەگەڕێتەوە بۆ نووسەری ڕۆمانی تاسیتۆس، وەک چۆن لە پەرتووکی (Germania) باسی کۆمەڵێک کەسی کردووە بەناوی (Eesti). لە داستانە کۆنەکانی نۆرزیدا ئاماژەیە بۆ وڵاتێک بە ناوی ئیستلاند کە بە زمانە ژێرمانییە مۆدێرنەکان ئیستۆنیایە.

جوگرافیا

وێنەی ئەستۆنیا لە مانگی دەستکردەوە

دیمەنێک لە بەرزترین خاڵی ئەستۆنیا.

شەفەقی جەمسەری لەسەر دەریا و منارەی ڕووناکی لە ساکسبی، ئەستۆنیا

سنوورە وشکانییەکانی نێوان ئەستۆنیا و لاتڤیا ٢٦٧ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە و سنوورەکانی ڕووسیا ٢٩٠ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە. لە ١٩٢٠–١٩٤٥، سنوورەکانی ئەستۆنیا لەگەڵ ڕووسیا، کە بە پەیمانی ئاشتیی تارتووی ١٩٢٠ دیاری کرابوون، لە پشت ڕووباری نارڤا لە باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵات و لە پشت شارۆچکەی پێچۆری (پێتسێری) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتەوە فراوانتر بوون. ئەم زەوییە، کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ٢٣٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە (٨٨٨ میلی چوارگۆشە)، لە کۆتاییی جەنگی جیھانیی دووەم لەلایەن ستالین خرایە سەر ڕووسیا. بەم ھۆیەشەوە سنووری نێوان ئەستۆنیا و ڕووسیا تا ئەمڕۆش دیاری نەکراوە.

ئەستۆنیا کەوتووەتە سەر کەناراوە ڕۆژھەڵاتییەکانی دەریای باڵتیک ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی کەنداوی فینلاند لە فینلاند لەسەر ئاستی بەشی باکووری ڕۆژاوای سەکۆی بەرزاییی ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا لە نێوان ٥٧.٣ پلە و ٥٩.٥ پلە باکوور و ٢١.٥ پلە و ٢٨.١ پلە ڕۆژھەڵات. تێکڕای بەرزییەکەی تەنھا دەگاتە ٥٠ مەتر (١٦٤ پێ) و بەرزترین خاڵی وڵاتەکە سوور موناماگییە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵات بە بەرزی ٣١٨ مەتر (١٠٤٣ پێ). ٣٧٩٤ کیلۆمەتر (٢٣٥٧ میل) کەناراو ھەیە کە بە زۆر کەنداو، تەنگەبەری و دەروازە جیا دەکرێتەوە. ژمارەی دوورگە و دوورگە بچووکەکان بە نزیکەی ١٥٠٠ دەخەمڵێندرێت. دوو دانەیان ئەوەندە گەورەن کە پارێزگای جیاواز پێکبھێنن: ساریما و ھیوما. و کایڵی ساریما لە ئەستۆنیا بە یەکێک لە گەورەترین چاڵە نەیزەکییەکان دادەنرێت کە دۆزرابێتەوە.

بەرگی بەفر، کە لە بەشی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەستۆنیا قووڵترە، بەزۆری لە ناوەڕاستی مانگەوە تا کۆتاییی مانگی ئازار دەمێنێتەوە. ئەستۆنیا زیاتر لە ١٤٠٠ دەریاچەی ھەیە. زۆربەیان زۆر بچووکن، گەورەترینیان دەریاچەی پێیپوس (پایپسی لە ئەستۆنیا) ڕووبەرەکەی ٣٥٥٥ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە (١٣٧٣ میلی چوارگۆشە). زۆر ڕووبار لە وڵاتەکەدا ھەن. درێژترینیان ڤۆھاندوو (١٦٢ کلم/١٠١ میل)، پارنوو (١٤٤ کلم/٨٩ میل)، و پۆڵتساما (١٣٥ کلم/٨٤ میل). ئەستۆنیا زۆرێک لە زۆنگاو و مێرگەکانی ھەیە.

لە ڕووی جوگرافیای ڕووەکییەوە، ئەستۆنیا لە نێوان وڵاتانی ئەورووپای ناوەندی و ئەورووپای ڕۆژھەڵات لە پارێزگاکانی ناوچەی دەوروبەری ناو شانشینی باکوور دابەش بووە. بەپێی سندوقی جیھانی بۆ سروشت، خاکی ئەستۆنیا سەر بە ناوچەی ئیکۆلۆژیی دارستانە تێکەڵاوەکانی سارماتیکە.

کەشووھەوا

نەخشەی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن لە ئەستۆنیا

ئاووھەوای ئەستۆنیا لەژێر کاریگەریی شوێنی جوگرافییەکەیدایە، چونکە دەکەوێتە ناوچەی دارستانی تێکەڵاو کە ناوچەیەکی لاوەکی ناوچەی ئەتڵەسی کیشوەرییە و ئەویش سەر بە ناوچە مامناوەندەکانە. ھەروەھا دەکەوێتە ناوچەیەکی ڕاگوزەر لە نێوان کاریگەریی ئاووھەوای کەناراو و کەشووھەوای کیشوەری.

بەپێی پۆلێنکردنی ئاووھەوا کە بە پۆلێنکردنی کوپێن ناودەبرێت، بەشی ڕۆژاوای ئەستۆنیا دەکەوێتە چوارچێوەی ئاووھەوای کەناراو لەگەڵ زستانی مامناوەند، لەکاتێکدا بەشی ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکە دەکەوێتە چوارچێوەی ئاووھەوای کیشوەری و شێدار لەگەڵ زستانی سەخت.

ئاووھەوای ناوچە ناوخۆیییەکان و ناوچە کەناراوەکان جیاوازە بەھۆی کاریگەرییە دەریایییەکانی دەریای باڵتیک کە لە وەرزی زستاندا ناوچە کەناراوەکان گەرم دەکاتەوە و بە تایبەتی لە وەرزی بەھاردا کەشەکەی فێنک دەکاتەوە. ھەروەھا تۆپۆگرافیا و بە تایبەت بەرزایییەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەستۆنیا ڕۆڵێکی گرینگ لە دابەشکردن و ماوەی بەرگی بەفردا دەگێڕن.

لە ئەنجامی ھەموو ئەم ھۆکارانەدا، وەرزی ھاوین مامناوەندی گەرمە (تێکڕای پلەی گەرمی لە مانگی تەممووزدا ١٥–١٧ پلەی سەدییە) و وەرزی زستانیش مامناوەندی ساردە (تێکڕای پلەی گەرمی لە مانگی شوباتدا لە نێوان -٣.٥ بۆ -٧.٥ پلەی سەدییە). بەو پێیەی بارانبارینی ساڵانە نزیکەی دوو ئەوەندەی بەھەڵمبوونە، ئاووھەوای وڵاتەکە بە ڕادەیەکی زۆر شێدارە.

دانیشتووان و پێکھاتە

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٦ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی ئیستۆنیا ١،٣٣٠،٢١٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠،١٦٪ی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٣.٢ ساڵە. ھەروەھا ٦٧.٥ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

ژمارەی دانیشتووانی ئیستۆنیا بەپێی نەتەوە (٢٠١٢)
ئیستۆنی			٦٨٫٧٪
ڕووسی			٢٤٫٨٪
ئۆکرانی			٢٫٠٪
بێلا ڕووسی			١٫١٪
فینلەندی			٠٫٨٪
دیکە			١٫٦٪