ئاڵای چیلی

ئاڵای چیلی

Name	La Estrella Solitaria
بەکارھێنان	National flag and ensign
ڕێژە	2:3
بەکارھاتوو	١٨ی تشرینی یەکەمی ١٨١٧ (١٨١٧-١٠-18)
دیزایین	دووڕەنگێکی ئاسۆییە لە ڕەنگەکانی سپی و سوور، چوارگۆشەیەکی شین لەسەر باندی سپییەکە لە لای دارەکەی هەیە کە ئەستێرەیەکی سپیی پێنج‌پەڕی لە ناوەڕاستدا لەخۆگرتووە.
دیزایین لەلایەن	ئیگناسیۆ زێنتینۆ یان گریگۆریۆ دێ ئەندیا ی ڤارێلا.

ئاڵای چیلی پێکهاتووە لە دوو باندی ئاسۆیی بە بەرزی یەکسان لە ڕەنگەکانی سپی و سوور، لەگەڵ چوارگۆشەیەکی شین کە هەمان بەرزی باندی سپییەکەی هەیە لە کانتۆنەکەدا، و ئەستێرەیەکی سپیی پێنج‌پەڕ لە ناوەڕاستیدا لەخۆدەگرێت. ئاڵاکە لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٨١٧ پەسەند کرا. ئاڵای چیلی لە زمانی ئیسپانیدا بە La Estrella Solitaria (ئەستێرە تەنیاکە) ناسراوە.

ڕێژەی نێوان درێژی و پانییەکەی 3:2یە، بەسەر دوو باندی ئاسۆیی یەکساندا دابەش بووە (خوارەوەیان سوورە). ناوچەی سەرەوە دابەش بووە بەسەر چوارگۆشەیەک (شین) کە تاکە ئەستێرەیەکی سپی لە ناوەڕاستیدایە؛ و لاکێشەیەک (سپی) کە ڕێژەی درێژییەکانی 1:2یە. ئەم ئاڵایە دەچێتە ناو خێزانی ئاڵاکانی ئەستێرە و هێڵەکان.

ئەستێرەکە هێمایە بۆ هەسارەی ڤینۆس، کە گرنگییەکی زۆری هەبووە بۆ خەڵکی ڕەسەنی وڵاتەکە، ماپوچێیەکان، و وەک ڕێبەرێک بۆ پێشکەوتن و شەرەف وێنا دەکرێت، لە کاتێکدا لێکدانەوەکانی تر دەڵێن ئاماژەیە بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆ؛ شین هێمایە بۆ ئاسمان و زەریای هێمن، سپی بۆ بەفرەکانی چیاکانی ئەندێز، و سووریش هێمایە بۆ ئەو خوێنەی لە پێناو سەربەخۆییدا ڕژاوە.

بەپێی هۆنراوەی داستانئامێزی La Araucana، ڕەنگەکان لەو ئاڵایەوە وەرگیراون کە لەلایەن ماپوچێیەکانەوە لە کاتی شەڕی ئاراوکۆ بەکارهێنراون. "ڕۆژی ئاڵا" هەموو ساڵێک لە نۆیەمی تەممووز بۆ یادکردنەوەی ئەو ٧٧ سەربازە بەڕێوەدەچێت کە لە ساڵی ١٨٨٢ لە شەڕی لا کۆنسێپسیۆن گیانیان لەدەستدا.

دیزاین

دروستکردن

دروستکردنی ئاڵای چیلی، لە ئێستادا، بە فەرمی لە بڕیارنامەی باڵای ژمارە ١,٥٣٤ی وەزارەتی ناوخۆ پێناسە کراوە، کە لە ساڵی ١٩٦٧ بڵاوکراوەتەوە دەربارەی بەکارهێنانی هێما نیشتمانییەکان، کە یاسا و ڕێنماییە جۆراوجۆرەکانی پەیوەست بەم بابەتەی ڕێکخستووە. (یاساکانی تر بریتین لە یاسای ژمارە ٢,٥٩٧ی ١١ی کانوونی دووەمی ١٩١٢، سەبارەت بە ڕەنگ و ڕێژەکانی ئاڵای نیشتمانی و نیشانەی سەرۆکایەتی، و بڕیارنامەی باڵای ژمارە ٥٨٠٥ی وەزارەتی ناوخۆ، بڵاوکراوەی ٢٦ی ئابی ١٩٢٧، کە قەبارەی ئاڵای نیشتمانی بۆ بەکارهێنان لە باڵەخانە و فەرمانگە گشتییەکاندا دیاری دەکات.) بەپێی بڕیارنامەکە، ڕێژەی نێوان درێژی و پانی ئاڵاکە 3:2یە، کە بەسەر دوو باندی ئاسۆیی بە قەبارەی یەکساندا دابەش کراوە. لە کاتێکدا بەشی خوارەوە بۆ ڕەنگی سوور تەرخان کراوە، ناوچەی سەرەوە بەسەر چوارگۆشەیەکی شین و لاکێشەیەکی سپیدا دابەش کراوە کە ڕێژەی درێژییەکانیان بەدوای یەکدا دەکاتە 1:2. ئەستێرەکە دەکەوێتە ناوەڕاستی کانتۆنە شینەکە و لەسەر بنەمای بازنەیەک دروست دەکرێت کە تیرەکەی نیوەی لای کانتۆنەکەیە.

نەخشەی دروستکردن

• 
  نەخشەی دروستکردنی ئاڵا

سیستەمی ڕەنگەکان

تۆنە وردەکانی ڕەنگەکان لەلایەن یاساوە دیاری نەکراون، بەڵام وەک "شینی تورکی"، "سپی" و "سوور" تۆمار کراون. خەمڵاندنە نزیکەکان لە خوارەوە خراونەتە ڕوو:

	شین	سوور	سپی
RGB	0-57-166	213-43-30	255-255-255
Hexadecimal	#0039a6	#d52b1e	#FFFFFF
CMYK	100, 66, 0, 35	0, 80, 86, 16	0, 0, 0, 0

پیشاندان و بەکارهێنان

پیشاندانی ئاڵای چیلی بەشێوەی ئاسۆیی یان ستوونی.

ئاڵای چیلی کە لەسەر دیوارێک لە ڤالپارایسۆ کێشراوە.

بەپێی یاسای چیلی، بەکارهێنانی گشتیی ئاڵاکە بەبێ مۆڵەتی پێشوەختە ڕێگەپێدراوە. پێش تشرینی یەکەمی ٢٠١١ بەکارهێنانی قەدەغە بوو، بەبێ ڕەزامەندی حاکمی پارێزگا. (لە ساڵی ٢٠١٠ لە کاتی ئاهەنگەکانی دوو سەدەیی سەربەخۆیی ئیستسنایەک کرا، کە ڕێگە بە هەڵکردنی ئاڵاکە درا لە تەواوی مانگی ئەیلوولدا.) ئەم یاسایە، هەرچەندە، دەگمەن جێبەجێ دەکرا، چونکە ئاڵاکە بە فراوانی لە ئاهەنگەکانی سەر شەقام، یاریگاکان یان گردبوونەوەکاندا بەبێ لێپێچینەوەی سزایی بەکاردەهێنرا.

باڵەخانە گشتییەکان و ماڵە تایبەتەکان پێویستە ئاڵاکە هەڵبکەن لە ڕۆژی هێزی دەریایی (٢١ی ئایار)، ڕۆژی نیشتمانی (١٨ی ئەیلوول) و ڕۆژی سوپا (١٩ی ئەیلوول). ئەگەر ئاڵاکە بە هەڵە هەڵبکرێت یان هەرگیز هەڵنەکرێت لەم ڕۆژانەدا، کەسی بەرپرسیار لەوانەیە سزای دارایی بدرێت.

ماددەی ٢٢ی دەستووری چیلی دەڵێت کە هەموو دانیشتووانی کۆمار دەبێت ڕێز لە چیلی و هێما نیشتمانییەکانی بگرن. هێما نیشتمانییەکانی چیلی بریتین لە ئاڵای نیشتمانی، نیشانی نیشتمانیی کۆمار و سروودی نیشتمانی. بەپێی ماددەی ٦ی یاسای ئاسایشی دەوڵەتی چیلی (Decreto No. 890 de 1975)، مامەڵەی خراپکردن بە شێوەیەکی ئاشکرا بەرامبەر ئاڵا، نیشانی نیشتمانی، ناوی نیشتمان یان سروودی نیشتمانی بە تاوان دژی سیستەمی گشتی هەژمار دەکرێت.

لەسەر ستوون

بەپێی پرۆتۆکۆڵی پەیوەندیدار، دەبێت ئاڵاکە لە سەرەوەی ستوونێکی سپییەوە هەڵبکرێت، و ئەگەر لە پاڵ ئاڵای تری جیاوازدا هەڵکرا، دەبێت قەبارەیان یەکسان یان بچووکتر بێت. پێویستە ئاڵای چیلی لە لای چەپەوە دابنرێت ئەگەر کۆی گشتی ئاڵاکان ژمارەیەکی جووت بوو، یان لە ناوەڕاستدا دابنرێت ئەگەر کۆی گشتیان ژمارەیەکی تاک بوو. هەروەها ئاڵاکە دەبێت یەکەم ئاڵا بێت کە بەرز دەکرێتەوە و کۆتا ئاڵا بێت کە دادەگیرێت.

بە شۆڕکەرەوەیی

دەکرێت ئاڵای چیلی بە شێوەی ستوونی یان ئاسۆیی لەسەر باڵەخانەیەک یان دیوارێک هەڵواسرێت. لە هەردوو بارەکەدا، دەبێت چوارگۆشە شینەکە بکەوێتە بەشی سەرەوەی لای چەپی بینەرەکە.

مێژوو

ئاڵاکانی پێش سەربەخۆیی

• 
  ئاڵای گونیێلڤێ

لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمدا، چیلی ئاڵایەکی تایبەتی خۆی بەکارنەدەهێنا و هێماکانی پاشایەتیی ئیسپانی لە سەرتاسەری ئیمپراتۆریەتەکەدا بەکاردەهێنران. یەکێک لە هێما زۆر بەکارهاتووەکان خاچی بێرگندی بوو، کە پەیوەست بوو بە شانشینی هابسبورگەوە، کە بریتی بوو لە خاچێکی مەیلەکی سووری ددانەدار لەسەر قوماشێکی سپی. لە ساڵی ١٧٨٥، کارلۆسی سێیەم ئاڵایەکی یەکگرتووی بۆ تەواوی کەشتییەکانی هێزی دەریایی ئیسپانی دیاری کرد، کە هاوشێوەی ئاڵای ئێستای ئیسپانیایە. بەکارهێنانی ئەم ئاڵا سوور و زەردە لە ساڵی ١٧٩٣دا بۆ "شارۆچکە دەریایییەکان، قەڵاکان و بەرگرییە کەناراوەیییەکان" فراوان کرا. سەرباری دیاریکردنی ئەم ئاڵا نوێیە، خاچی بێرگندی هێشتا زۆرجار لەلایەن قەوارە کۆلۆنیالییەکانەوە بەکاردەهێنرا.

وێنەیەکی سەرکردەی ماپوچێ، ئانگانامۆن، کە لە کۆتایی سەدەی ١٦ و سەرەتای سەدەی ١٧ لەلایەن کاسۆلیکی دیێگۆ دێ ئۆکانیاوە کێشراوە. لەسەر سەری پەڕی سوور، شین و سپی هەیە.

ماپوچێکان گەلی ڕەسەنی ناوەڕاست و باشووری چیلین کە سەربەخۆیی خۆیان لە ئیسپانییەکان پاراستبوو. دڵنیا نین کە ماپوچێکان کەی دەستیان بە بەکارهێنانی ئاڵا کردووە وەک هێمایەک، وە پێناچێت پێش بەرکەوتن لەگەڵ ئیسپانییەکاندا هیچ ئاڵایەکیان هەبووبێت. یەکەمین باسی زانراوی ڕەنگەکانی شین، سپی و سوور کە لەلایەن جەنگاوەرانی ماپوچێوە بەکارهێنراون، دەگەڕێتەوە بۆ بەشی XXIـی هۆنراوەی داستانئامێزی La Araucana، کە لەلایەن ئەلۆنسۆ دێ ئێرسییاوە لە ساڵی ١٥٦٩ نووسراوە. یەکەم ئاڵا پێکهاتبوو لە ئەستێرەیەکی سپی لەسەر پاشخانێکی شین و بۆ یەکەمین جار لە ساڵی ١٨٣٩ باسکراوە، بەڵام لەو کاتەشدا وەک هێمایەکی کۆن ئاماژەی پێکراوە. ئەم ئەستێرەیە هێمایەک بوو بۆ هەسارەی ڤینۆس، کە بە گونیێلڤێ ناسرابوو. یەکێک لە بیردۆزەکان ئەوەیە کە ئاڵای گونیێلڤێ ڕەنگە کاریگەریی هەبووبێت لەسەر ئاڵای چیلی. ئەستێرە سپییەکە کە لە ئێستادا لە کانتۆنی ئاڵای چیلیدا دانراوە لەلایەن بێرناردۆ ئۆهیگینسەوە ناسێندرا، کە ئەندامێکی لۆجی لاوتارۆ بوو.

ئاڵای 'پاتریا ڤیێخا' (١٨١٢–١٨١٤)

• 
  ئاڵای پاتریا ڤیێخا (١٨١٢–١٨١٤)
• 
  ئاڵای پاتریا ڤیێخا بە زیادکردنی خاچی سانتیاگۆ و یەکەمین نیشانی نیشتمانی (١٨١٢–١٨١٤)

لە سەرەتای شەڕی سەربەخۆیی چیلیدا، یەکەمین ئەنجومەنی حکوومەت لە ١٨ی ئەیلوولی ١٨١٠ ڕاگەیەندرا، کە یەکەم هەنگاوی چیلی بوو بەرەو سەربەخۆیی. لە سەردەمی حکوومەتەکەی خۆسێ میگێل کارێرادا خواست بۆ ئازادی هێزی زیاتری بەدەستهێنا. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەنجومەنەکە (لانی کەم لە ڕووی ناوەوە) وەک ڕێگەیەک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی حکوومەت لە کاتی ئامادەنەبوونی پاشا فێرناندۆی حەوتەم دامەزرا بوو، بەجۆرێک هێماکانی حکوومەت بە ئیسپانی مانەوە. بۆیە، یەکێک لە یەکەمین هەنگاوەکانی حکوومەتەکەی بریتی بوو لە جێبەجێکردنی هێما نیشتمانییەکان، وەک نیشانەیەک، نیشانێکی نیشتمانی و ئاڵایەکی تایبەت بۆ ناسینەوەی نیشتمانپەروەرەکان. یەکەم ئاڵا، بەپێی نەریتەکان، لەلایەن خوشکی فەرمانڕەواکە، خاڤیێرا کارێراوە درووراوە، و بۆ یەکەمین جار لە ٤ی تەممووزی ١٨١٢دا پێشکەش کرا و بەرزکرایەوە لە خوانێکدا لەگەڵ کونسوڵی ئەمریکا جۆئێل ڕۆبەرتس پۆینسێت بۆ یادکردنەوەی ساڵیادی سەربەخۆیی ئەمریکا، کە ڕووداوێک بوو کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر خەباتی ناوخۆیییەکان بۆ سەربەخۆیی هەبوو.

ئەم ئاڵایە کە ناوی ئاڵای پاتریا ڤیێخا ("نیشتمانی کۆن")ی لێنرا، سێ هێڵی ئاسۆیی لە شین، سپی و زەرد هەبوو. لای هەندێک کەس، ڕەنگەکان نوێنەرایەتیی سێ دەسەڵاتەکەی حکوومەتیان دەکرد: شکۆی جەماوەری، یاسا و هێز، بە ڕیزبەندی؛ لای هەندێکی تریش، ڕەنگەکان ئاماژە بوون بۆ تایبەتمەندییەکانی سروشت: ئاسمان، چیا بەفراوییەکانی ئەندێز و کێڵگە زێڕینەکانی گەنم. لە ٣٠ی ئەیلوولی دواتردا، لە کاتی ئاهەنگێک لە پایتەخت بۆ یادکردنەوەی یەکەمین ئەنجومەنی حکوومەت، نیشانی نیشتمانیی چیلی کە بە پاتریا ڤیێخاش دەناسرا، بە فەرمی پەسەند کرا و خرایە ناوەڕاستی ئاڵاکەوە.

هەرچەندە ئاڵای شین-سپی-زەردی پاتریا ڤیێخا ناسراوترین بوو، بەڵام وەشانەکانی تری ڕیزبەندییەکی جیاوازی ڕەنگەکانیان بەکاردەهێنا، بۆ نموونە سپی-شین-زەرد. لە بۆنەکانی تردا، خاچی سووری سانتیاگۆ لە گۆشەی سەرەوەی لای چەپ و نیشانە نیشتمانییەکە لە ناوەڕاستدا زیاد دەکرا. خاچەکە سەرچاوەی لە سەرکەوتنی هێزە نیشتمانپەروەرەکان لە شەڕی ئێل ڕۆبلێوە گرتبوو، کە تێیدا لەناو کەلوپەلە دەستبەسەرداگیراوەکانی دوژمندا (دەستکەوتی جەنگ) نیشانەیەکی تایبەتی ڕیزبەندی فەرمانی سانتیاگۆ هەبوو، کە هێمایەکی گرنگی شانازیی ئیسپانییەکان بوو.

لە ساڵی ١٨١٣، دوای لەشکرکێشیی پاشایەتیخوازەکان و هەڵگیرسانی شەڕی سەربەخۆیی، هێماکانی ئیسپانیا هەڵوەشێنرانەوە و ئاڵا سێڕەنگییەکە بە فەرمی لەلایەن هێزە نیشتمانپەروەرەکانەوە پەسەند کرا لە مەراسیمێکدا لە گۆڕەپانی مایۆر لە سانتیاگۆ. چەند مانگێک دواتر لە ساڵی ١٨١٤، کارێرا دەسەڵاتی سیاسی و سەربازیی بەجێهێشت، و فرانسیسکۆ دێ لا لاسترا وەک بەڕێوەبەری باڵا هەڵبژێردرا. شەڕی سەربەخۆیی بە زیانێکی گەورە بۆ لایەنی نیشتمانپەروەرەکان دەستی پێکرد، بۆیە لە ٣ی ئایاری ١٨١٤ پەیماننامەی لیرکای واژۆ کرا. ئەم ڕێککەوتنە سەروەریی ئیسپانیای بەسەر خاکی چیلیدا دووپات کردەوە، لە پاڵ شتەکانی تردا، و وەک یەکێک لە دەرئەنجامە ڕاستەوخۆکانی، ئاڵای ئیسپانیا دووبارە لەسەر حیسابی سێڕەنگییەکە پەسەندکرایەوە.

ئاڵای پاتریا ڤیێخا دوای گەڕانەوەی کارێرا بۆ دەسەڵات لە ٢٣ی تەممووزی ١٨١٤ دووبارە هەڵدرایەوە، تاوەکو شەڕی ڕانکاگوا (١–٢ی تشرینی یەکەم) کە سەرکەوتنی پاشایەتیخوازەکان کۆتایی بە حکوومەتی نیشتمانپەروەرەکان هێنا و دەستی بە قۆناغی ڕیکۆنکویستا (یان کۆنتڕۆڵکردنەوە) کرد لە ١٨١٤ تا ١٨١٧، کە تێیدا ئاڵای ئیمپراتۆریەتییەکە گەڕێنرایەوە. ئاڵا سێڕەنگییەکە بۆ دواهەمین جار لە شەڕی لۆس پاپێلێس (Batalla de los Papeles) هەڵکرا، بەڵام دواتر لەسەر ئەو کەشتییانە دەبینرایەوە کە خۆسێ میگێل کارێرا لە ساڵی ١٨١٧دا هێنابوونی و لە کاتی هەڵمەتەکانیدا لە ئەرژەنتین (١٨٢٠–١٨٢١). ڕیکۆنکویستا بە سەرکەوتنی سوپای ڕزگاریخوازانی ئەندێز لە شەڕی چاکابوکۆ لە ١٢ی شوباتی ١٨١٧ کۆتایی هات. لەم شەڕەدا، هێزە نیشتمانپەروەرەکان بە ئاڵای سوپای ئەندێز دەجەنگان کە لە ئاڵای ئەرژەنتینەوە ئیلهامی وەرگرتبوو، بەبێ ئەوەی ئاڵای شین-سپی-زەرد بەکاربهێننەوە.

لە ئەمڕۆدا، ئاڵای پاتریا ڤیێخا لە کاتی مەراسیمە یادکردنەوەکانی قۆناغە مێژووییەکانی چیلی بەکاردەهێنرێت، کە لەلایەن پەیمانگای نیشتمانی (Instituto Nacional General José Miguel Carrera)وە بەڕێوەدەچێت، کە حکوومەتەکەی کارێرا داینامەزراندبوو (١٠ی ئابی ١٨١٣). ئەم هێمایە، کە وەک هێمایەک لە سەرەتای کارێریسمۆدا پەسەند کرا، دواتر لەلایەن بزووتنەوەی ناسیۆنالیزمی چیلیدا وەرگیرا. بۆ نموونە، ئاڵایەک کە نیشانەی هەورەبرووسکەیەکی سووری لەسەر بوو، نیشانەی بزووتنەوەی سۆسیالیستیی نەتەوەیی چیلی بوو لە نێوان ساڵانی ١٩٣٢ بۆ ١٩٣٨.

ئاڵای قۆناغی گواستنەوە (١٨١٧–١٨١٨)

• 
  ئەو ئاڵایەی پێدەچێت بۆ چەند ڕۆژێک لە ساڵی ١٨١٧ بەکاراتبێت.
• 
  ئاڵای قۆناغی گواستنەوە (١٨١٧–١٨١٨)

سەرکەوتن لە شەڕی چاکابوکۆ لە ٢٦ی ئایاری ١٨١٧ ڕێگەی خۆشکرد بۆ سەردەمێکی نوێ کە بە پاتریا نویڤا (نیشتمانی نوێ) ناسراوە. ئاڵایەکی نوێ لەو ڕۆژەدا پەسەند کرا، کە ئەمڕۆ بە ئاڵای قۆناغی گواستنەوە (Bandera de la Transición) ناسراوە، و وەک یەکەم ئاڵای نیشتمانی و دوایین ئاڵا پێش ئاڵای ئێستا دەناسرێت. لەو کاتەدا بە بەربڵاوی بڵاوکرایەوە کە دیزاینەکەی دەگەڕێتەوە بۆ خوان گریگۆریۆ دێ لاس هێراس. ئەم ئاڵایە سێ هێڵی یەکسانی هەبوو: شین، سپی، و سوور. هێڵە سوورەکەی خوارەوە جێگەی زەردەکەی لە ئاڵای ١٨١٢ گرتەوە. سەرچاوەی ڕەنگەکانی ئاڵاکە لەسەر بنەمای وەسفەکەی ئەلۆنسۆ دێ ئێرسییا دامەزرابوو کە هێمای هێزەکانی ماپوچێ بوو. مانا و گرنگیی ئەم ڕەنگانە هاوتای ئەوانەی پاتریا ڤیێخا بوون، تەنیا ئەوە نەبێت کە سوورەکە جێگەی زەردەکەی گرتەوە بۆ نوێنەرایەتیکردنی ئەو خوێنەی لە شەڕەکاندا ڕژابوو.

سەرباری جۆشوخرۆشی سەرەتایی، ئاڵاکە نەبووە خاوەنی پێگەی فەرمی و یاسایی و پێنج مانگ دواتر ون بوو. یەکێک لە هۆکارەکانی لابردنی ئەوە بوو کە بە ئاسانی لەگەڵ هەریەک لە ئاڵای هۆڵەندا و سێڕەنگی فەڕەنسای شۆڕشگێڕ تێکەڵ دەبوو، کە لە بنەڕەتدا ئیلهامی لێوەرگرتبوون.

بەپێی په‌ڕتووکی مێژووی گشتیی چیلی لەلایەن دیێگۆ بارۆس ئاراناوە، دواهەمین جار کە ئاڵای قۆناغی گواستنەوە هەڵکرا لە کاتی مەراسیمی یادکردنەوەی شەڕی ڕانکاگوا بوو، دوو هەفتە پێش پەسەندکردنی ئاڵای نیشتمانیی ئێستا. لەگەڵ ئەوەشدا، زانیاری هەیە دەربارەی ئەگەری بوونی ئاڵایەکی سێیەم لە نێوان قۆناغی گواستنەوە و کۆتاییدا، کە تێیدا ڕیزبەندی هێڵە سپی و شینەکان گۆڕدرابن و ئەستێرەی سپیی پێنج‌پەڕ خرابێتە سەر هێڵی ناوەڕاست، بەڵام ئەمە پشتڕاست نەکراوەتەوە و لەلایەن زۆرینەی مێژوونووسانی چیلییەوە قبوڵ نەکراوە.

ئاڵای سێیەم و ئێستا

• 
  دیزاینی ڕەسەن (١٨١٨)
• 
  ئاڵای چیلی (١٨١٨–١٩١٢)
• 
  ئاڵای هەڵمەتی ئازادکردنی پیرۆ (١٨٢٠)
• 
  ئاڵای مەدەنی (١٨٢٦–١٨٥٤)

دیزاینی ئاڵای ئێستای چیلی بەگشتی دەگەڕێندرێتەوە بۆ وەزیری جەنگی سەردەمی بێرناردۆ ئۆهیگینس، کە ناوی خۆسێ ئیگناسیۆ زێنتینۆ بوو، و لەلایەن سەربازی ئیسپانی ئەنتۆنیۆ ئارکۆسەوە دیزاین کراوە، هەرچەندە مێژوونووسان دەڵێن کە گریگۆریۆ دێ ئەندیا ی ڤارێلا کێشاویەتی.

ئاڵاکە لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٨١٧دا بە فەرمانێک فەرمی کرا، کە تەنیا ئاماژەی ناڕاستەوخۆ هەیە بۆ نەبوونی کۆپییەکی ڕەسەنی، کە بە فەرمی لە کاتی مەراسیمی سوێندی سەربەخۆیی لە ١٢ی شوباتی ١٨١٨ پێشکەش کرا، مەراسیمێک کە تێیدا هەڵگری ئاڵاکە تۆماس گویدۆ بوو.

ئاڵا ڕەسەنەکە بەپێی ڕێژەی زێڕین دیزاین کرابوو، کە لە پەیوەندی نێوان پانی بەشە سپی و شینەکانی ئاڵاکەدا ڕەنگ دەداتەوە، هەروەها لە چەند توخمێکی کانتۆنە شینەکەدا. ئەستێرەکە بە تەواوی ڕاست لە ناوەڕاستی کانتۆنە لاکێشەیییەکەدا دەرناکەوێت، بەڵکو نووکەکەی سەرەوەی کەمێک بەلای ستوونەکەدا لاری هەیە بە شێوەیەک کە درێژبوونەوەی لایەکانی درێژیی کانتۆنەکە دابەش دەکات بەپێی ڕێژەی زێڕین. سەرباری ئەمەش، لە ناوەڕاستیدا نیشانی نیشتمانی کێشرابوو، کە لە ئاڵای قۆناغی گواستنەوەی پێشووترەوە وەرگیرابوو و لە ١٨١٧ پەسەند کرابوو.

لەکاتی جاڕدانی سەربەخۆیی، ئاڵای ئێستا بۆ یەکەمین جار هەڵکرا.

پەسەندکردنی شێوەی ئەستێرەکە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ئەستێرەیەی لەلایەن ماپوچێیەکانەوە بەکاردەهێنرا. بەپێی وتەی ئۆهیگینس، ئەستێرەی ئاڵاکە ئەستێرەی ئاراوکۆ بووە. لە وێنەکێشانی ماپوچێدا، ئەستێرەی بەیانی یان ڤینۆس، (بە زمانی ماپودونگۆن: Wünelfe یان بە بەئیسپانیبوو گونیێلڤێ) بە شێوەی ئەستێرەیەکی هەشت‌پەڕ یان خاچێکی گەڵادار وێنا دەکرا. هەرچەندە، ئەو ئەستێرەیەی کە لە کۆتاییدا پەسەند کرا ئەستێرەیەکی پێنج‌پەڕ بوو، کە دیزاینی گونیێلڤێی لەسەر مابووەوە وەک ئەستێرۆکەیەک لە ناوەڕاستی ئەستێرەکەدا، کە تێکەڵەیەک لە نەریتەکانی ئەورووپی و ڕەسەنەکانی پیشان دەدا.

ئەم دیزاینانە بەهۆی قورسی لە دروستکردنی ئاڵاکەدا بە خێرایی لەبیر کران. بۆیە، مۆرە نەخشێنراوەکە و ئەستێرۆکە هەشت‌پەڕەکە نەمان لە کاتێکدا ئەستێرە گەورەکە بەتەواوی ڕێک مایەوە. لە ساڵی ١٨٥٤دا ڕێژەکە دیاری کرا بۆ گونجاندن لەگەڵ ڕەنگەکانی ئاڵاکەدا، و کانتۆنەکە کرایە چوارگۆشە و ڕێژەی ئاڵاکە بە 2:3 دیاری کرا. لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩١٢دا، تیرەی ئەستێرەکە جێگیر کرا، ڕیزبەندی ڕەنگەکان لە ئاڵای سەرۆکایەتی و نیشانە ڕازێنەرەوەکان دیاری کرا، بە جۆرێک کە شین، سپی و سوور لە سەرەوە بۆ خوارەوە یان لە چەپەوە بۆ ڕاستی بینەر ڕێکخرا.

هەموو ئەم ڕێکخستنانە دواتر خرانە ناو بڕیارنامەی باڵای ژمارە ١٥٣٤ لە ساڵی ١٩٦٧ لەلایەن وەزارەتی ناوخۆ لە سەردەمی حکوومەتەکەی ئێدواردۆ فرێی مۆنتالڤا. لەم بەڵگەنامەیەدا، هێما نیشتمانییەکان، نیشانی نیشتمانی، هێمای سەر سینگ و ئاڵای سەرۆکایەتی دیاری کران. لەلایەکی ترەوە، دەستووری سیاسیی ساڵی ١٩٨٠ی چیلی لە بڕگەی یەکەمی ماددەی ٢٢٢دا دیاری دەکات کە دەبێت هەموو دانیشتووانی کۆمار ڕێز لە چیلی و هێما نیشتمانییەکانی بگرن.

کاتی ئاڵاکان لەلایەن هونەرمەند ڕیکاردۆ مێزا، کە دەکەوێتە سەر دیواری پێپیلکەکانی نهۆمی دووەمی کۆشکی لا مۆنێدا.

زۆر کەم بەڵگە لەسەر دیزاینە ڕەسەنەکە ماونەتەوە، بەهادارترینیان ئەو ئاڵایەیە کە لە جاڕدانی سەربەخۆییدا بەکارهاتووە، کە پانییەکەی دوو مەتر و درێژییەکەی کەمێک زیاتر لە دوو پێ بووە. ئاڵاکە لەلایەن چەند دامەزراوەیەکی کەلەپوورییەوە دەپارێزرا تاوەکو لە ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن ئەندامانی بزووتنەوەی چەپی شۆڕشگێڕەوە دزرا وەک ناڕەزایەتییەک دژی دیکتاتۆریەتیی سەربازی. ئەم گرووپە پارچەکەیان پاراست و لە کۆتاییەکانی ساڵی ٢٠٠٣دا گەڕاندیانەوە بۆ مۆزەخانەی مێژوویی نیشتمانی، کە تا ئەمڕۆش لەوێ پارێزراوە.

لە ساڵی ١٨٢٢دا، لە کاتی شەڕی سەربەخۆیی پیرۆدا، هێزەکانی هەریەک لە هەڵمەتی ئازادکردنی پیرۆ کە لەلایەن حکوومەتی چیلییەوە نێردرابوون و سوپای یەکگرتووی ئازادکەری پیرۆ ئاڵایەکیان بەکارهێنا کە سێ ئەستێرەی لە کانتۆنەکەیدا هەبوو (بە زۆری شێوەی کۆستەلەیشنی سێگۆشەی باشووریان پێکدەهێنا)، کە نوێنەرایەتیی سێ نەتەوە یەکگرتووەکەی دەکرد لە پێناو سەربەخۆییدا: پارێزگا یەکگرتووەکان، چیلی و پیرۆ.

ئەفسانەیەکی زۆر باو لە چیلی هەیە کە دەڵێت ئەم ئاڵا سێیەمەی چیلی لە پێشبڕکێیەکی "جوانترین ئاڵای نیشتمانی لە جیهاندا" پلەی یەکەمی بەدەستهێناوە. باوترین وەشانی ئەم چیرۆکە دەڵێت کە ئەمە لە ساڵی ١٩٠٧ لە بلانکێنبێرگ، بەلجیکا، لە کەنارەکانی دەریای باڵتیک ڕوویداوە داڕێژە:Sic. وەشانەکانی تری ئەم چیرۆکە دەڵێن ئەمە لە سەدەی ١٩ ڕوویداوە، یان ئاڵای چیلی دوای ئاڵای فەڕەنسا لە پلەی دووەمدا بووە؛ تەنانەت گۆڕانکاری لە چیرۆکەکەشدا هەیە کە باس لە سروودی نیشتمانیی چیلی دەکات و دەیخاتە پلەی یەکەم یان دووەم، لە دوای لا مارسییێز. ئەو ڕاستییەی کە تاکە وەشانی بەڵگەدار لەم چیرۆکەدا هەڵەی تێدایە لە وردەکارییە سەرەتایییەکانیدا (بەلجیکا کەنار دەریای لەسەر دەریای باکوور هەیە، نەک دەریای باڵتیک) پیشانی دەدات کە لە ڕووی مێژوویییەوە دروست نییە.

سوێندخواردن بۆ ئاڵای نیشتمانی

وەک یادکردنەوەیەکی قارەمانە ئازاکانی شەڕی لا کۆنسێپسیۆن لە ساڵی ١٨٨٢، هەموو ساڵێک لە ٩ی تەممووز، ڕێک لەو ڕۆژەی کە دوایین سەربازەکانی چیلی لە لا کۆنسێپسیۆن لە پێناو بەرگریکردن لە نەتەوەی چیلی گیانیان لەدەستدا، ئەم سوێندە بۆ ئاڵا (Juramento de la Bandera) دەخوێندرێتەوە لە تەواوی بنکە و بارەگاکانی سوپای چیلی و هەردوو قوتابخانە فێرکارییەکەی هێزی ئاسمانیی چیلی، و لە نمایشەکانی دەرچوونی سەربازانی هێزی دەریایی چیلی و هێزی ئاسمانیدا لە سەرتاسەری وڵات وەک یادکردنەوەیەک بۆ ئەو ساتە لە مێژووی چیلیدا. بۆ هێزەکانی پۆلیس (Carabineros de Chile)، سوێندەکە لە ساڵیادی دامەزراندنیاندا (٢٧ی نیسان) و نمایشەکانی دەرچوونی کارمەنداندا دەخوێندرێتەوە. سوێندێکی هاوشێوە لەلایەن کارمەندانی زیندانەکانی چیلی و پۆلیسی لێکۆڵینەوەی چیلی دەدرێت - لەمەی دواییاندا دەست دەخرێتە سەر دڵ بە شێوازی ئەمریکی بۆ ئەوەی بە ڕوونی لە هێزەکانی تری خوشکیان جیا بکرێنەوە.

وەرگێڕانی سوێندەکە - وەشانی هێزە چەکدارەکان

من (ناو و پلە) سوێند دەخۆم، بە خوا و بەم ئاڵایە،
کە بە دڵسۆزییەوە خزمەتی وڵاتەکەم بکەم،
چ لە دەریا، لەسەر وشکانی، (لە ئاسمان،) یان لە هەر شوێنێکی تر بێت،
بەم شێوەیە خۆم ئامادە دەکەم، ئەگەر پێویست بکات، کە ژیانی خۆم ببەخشم،
بۆ جێبەجێکردنی ئەرک و فەرمانە سەربازییەکانم،
بەپێی ئەو یاسا و ڕێنماییانەی کە کارپێکراون،
بۆ ئەوەی بە خێرایی و لە کاتی خۆیدا فەرمانی ئەفسەرە باڵاکانم جێبەجێ بکەم،
و بەم شێوەیە هەوڵەکانم بخەمە گەڕ بۆ ئەوەی ببمە سەربازێکی قارەمان و بەشەرەف (دەریاوان، فڕۆکەوان)
لە هەر هەلومەرجێکدا بێت، لە پێناو وڵاتەکەمدا!

وەرگێڕانی سوێندەکە - وەشانی پۆلیس (Carabineros)

من وەک پۆلیس/ئەفسەرێکی پلە دوو سوێند دەخۆم، بە خوا و ڕێک بەم ئاڵایە،
کە بە دڵسۆزییەوە ئەرکەکانی پیشەکەم جێبەجێ بکەم،
بۆ پاراستنی دەستوور و یاساکانی کۆمار،
و بۆ خزمەتکردن و پاراستنی سەرجەم هاووڵاتیان و ئەو کەسانەی لەم خاکەدا دەژین
تەنانەت ئەگەر پێویستیش بکات ژیانی خۆم ببەخشم
بۆ بەرگریکردن لە سیستەم و وڵاتەکەم!

وەرگێڕانی سوێندەکە - وەشانی زیندانەکان (Gendarmerie)

من (ناو و پلە)، لە بەردەم ئاڵای وڵاتەکەمدا سوێند دەخۆم،
کە گوێڕایەڵ بم و پێبەندی یاسا و ڕێنماییەکانی پەیوەست بە زیندانەکان بم،
کە بە دڵسۆزییەوە خزمەتی داواکارییەکانی ئەم دامەزراوەیە بکەم.

من سوێند دەخۆم، لە بەرامبەر ئەفسەرەکانم، هاوڕێیانم و ڕێکخراوەکانی تر
کە نموونەیەکی باش بم لە ڕووی پابەندبوون بە کاتەوە
وەک چۆن ئەرکەکانی ئەم خزمەتە جێبەجێ دەکەم تەنانەت ئەگەر لەسەر حیسابی ژیانی خۆشم بێت!

لێکچوون لەگەڵ ئاڵاکانی تر

ئاڵای ویلایەتی تێکساس لە ئەمریکا هاوشێوەی ئاڵای چیلییە. ئاڵای تێکساس لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ١٨٣٩ دیزاین و پەسەند کرا؛ لە کاتێکدا چیلی ئاڵایەکی هاوشێوەی ئاڵای ئێستای چیلی ٢٢ ساڵ پێشتر لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ١٨١٧ پەسەند کردبوو. نزیکەی دوو دەیە پێش ئەوەی ئاڵا نیشتمانییەکەی ئەوکاتەی تێکساس لەلایەن کۆنگرەی تێکساس و سەرۆک میرابۆ بی لامارەوە پەسەند بکرێت. ئاڵای ئێستای تێکساس وەشانێکی کۆپیکراوی ئاڵای چیلی نییە، بەپێچەوانەی بیروباوەڕی باوەوە.

لە لایەکی ترەوە، ئاڵای چیلی وەک ئیلهامێک بووە بۆ لایەنگرانی سەربەخۆیی کووبا لە سەرەتای شەڕی دە ساڵە لە ساڵی ١٨٦٨دا کە بە هاواری یارا (بە ئیسپانی: Grito de Yara) ناسراوە. سەرکردەی ئەم شۆڕشە، کارلۆس مانوێل دێ سێسپێدێس، ئیلهامی وەرگرتبوو بۆ دروستکردنی یەکەم ئاڵای کووبا بە ناوی La Demajagua وەک ڕێزلێنانێک بۆ ئەو شوێنەی کە یاخیبوونەکەی لێوە دەستیپێکرد. دوو جیاوازی سەرەکی ئەوەیە کە ڕەنگە سوور و شینەکان پێچەوانە کراونەتەوە و کانتۆنە سوورەکە درێژ دەبێتەوە بۆ نیوەی لای شەکاوەی ئاڵاکە لەبری ئەوەی یەک لەسەر سێی بێت وەک ئەوەی ئاڵای چیلی.

سێسپێدێس ئیلهامی لە ئاڵای چیلی وەرگرتبوو وەک ڕێگەیەک بۆ ڕێزلێنان لە هەوڵەکانی بێنجامین ڤیکونیا ماکێنا لەبری چیلی بۆ بەدەستهێنانی سەربەخۆیی کووبا دوای شکستی ئیسپانیا لە شەڕی دوورگەکانی چینچا. بەپێی وتەی کوڕەکەی سێسپێدێس، باوکی "بیرۆکەی ئاڵایەکی نوێی بۆ هاتبوو کە هەمان ڕەنگەکانی کارێراکان و ئۆهیگینسی هەبێت و لە هەمان کاتدا لە شێوازی ڕیزبوونی ئەو ڕەنگانە جیاواز بێت." هەرچەندە، ئاڵاکە سەرکەوتنی زۆری بەدەستنەهێنا، و دیزاینێکی پێشووتر بووە ئاڵای کۆتایی و فەرمیی کووبا.

هەروەها، ئاڵای مالاکا، کە ویلایەتێکە لە مالیزیا، هاوشێوەیە، کە هەمان ڕەنگەکانی هەیە (جگە لە ئەستێرە و مانگە زەردەکە) و دیزاینی کانتۆنەکەی هاوشێوەیە، هەرچەندە ڕێژە و ڕیزبەندی ڕەنگەکانیان جیاوازن.

• 
  ئاڵای تێکساس (١٨٣٩)
• 
  ئاڵای کووبا کە لە کاتی شەڕی دە ساڵەدا بەکارهاتووە (١٨٦٨)
• 
  ئاڵای ویلایەتی مالاکا لە مالیزیا

بەستەرە دەرەکییەکان

• داڕێژە:FOTW
• ئاڵای مێژوویی چیلی
• دەربارەی هێما نیشتمانییە ڕاستەقینەکانی چیلی simbolospatrios.cl