ئاڵای تورکمانستان

ئاڵای تورکمانستان

Name	Türkmenistanyň baýdagy
بەکارھێنان	National flag
ڕێژە	2:3
بەکارھاتوو	١٩ی شوباتی ١٩٩٢ (١٩٩٢-٠٢-19) (وەشانی سەرەتایی) ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١ (٢٠٠١-٠١-24) (وەشانی ئێستا)
دیزایین	پاشبنەمایەکی سەوز لەگەڵ هێڵێکی ستوونیی سوور لە تەنیشت لای هەڵکردنی ئاڵاکەدا، کە پێنج نەخشی فەرش (گوڵ) لەسەر یەک لە سەرووی دوو لکی زەیتوونی بەیەکداچوو لەخۆدەگرێت؛ مانگێکی لوتکەی سپیی بە ڕووی دەرەوە و پێنج ئەستێرەی پێنجپەڕی سپی لە بەشی سەرەوەی ئاڵاکەدا بەدی دەکرێن، لە لای ڕاستی هێڵە سوورەکەدا.
چەشنی ئاڵای تورکمانستان
بەکارھێنان	ئاڵای سەرۆکایەتی
ڕێژە	2:3
بەکارھاتوو	٢٧ی ئەیلوولی ١٩٩٢ (وەشانی سەرەتایی) ١٤ی شوباتی ٢٠٠٧ (وەشانی ئێستا)

ئاڵای شەکاوەی تورکمانستان

ئاڵای نیشتمانیی تورکمانستان (بە زمانی تورکمانی: Türkmenistanyň baýdagy) مانگێکی لوتکەی سپی و پێنج ئەستێرە لەخۆدەگرێت کە نوێنەرایەتی پێنج پارێزگا گەورەکەی وڵات و پێنج کۆڵەکەی ئیسلام دەکەن. لەسەر پاشبنەمایەکی سەوز وێنەیەکی هێمایی بۆ پیشەسازیی فەرشی بەناوبانگی وڵاتەکە کێشراوە. لە ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٩٢دا وەک ئاڵای تورکمانستان ناسێندرا بۆ گۆڕینی ئاڵای سەردەمی سۆڤیەت. وەشانی دەستکاریکراو بە ڕێژەی ڕەهەندەکانی ٢:٣ لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١دا پەسەند کرا. ڕۆژی ئاڵای دەوڵەت و دەستوور لە ١٨ی ئایاردا یاد دەکرێتەوە.

دیزاین

وەسف

ئاڵاکە پاشبنەمایەکی سەوزی هەیە لەگەڵ هێڵێکی ستوونیی سوور لە لای هەڵکردنیدا، کە پێنج نەخشی فەرش (گوڵەکان، کە بۆ چنینی فەرشەکان بەکاردێن) لەسەر یەک لە سەرووی دوو لکی زەیتوونی بەیەکداچوو هاوشێوەی ئەوانەی سەر ئاڵای نەتەوە یەکگرتووەکان لەخۆدەگرێت. مانگێکی لوتکەی سپی و پێنج ئەستێرەی سپیی پێنجپەڕ لە لای شەکاندنەوەی هێڵە سوورەکەدا نەخشێنراون.

ڕەنگەکان

مۆدێلی ڕەنگ	سەوز		سوور		زەرد		ڕەش
پانتۆن		348 C		1795 C		123 C		Black C
RGB		0–133–58		210–38–48		255–199–44		56–55–57
CMYK		100-0-56-48		0-82-77-18		0-22-83-0		2-4-0-78
ڕەنگەکانی وێب		00853A		D22630		FFC72C		383739

هێماکاری

هەرچەندە هیچ ڕوونکردنەوەیەکی فەرمی لەبارەی هێماکاریی ڕەنگەکانی ئاڵاکە یان هێما سپییەکانی سەر ئاڵاکە نەدراوە، بەڵام چەندین بیردۆزی سەرەکی هەن. هەندێک وەک سەنتەری نیشانەناسی و کۆکردنەوەی ئاڵای ڕووسی بانگەشەی ئەوە دەکەن پاشبنەما سەوزەکە هێمای ژیان، زەوی، گیا، ئاوەدانی و ئاشتییە، لە کاتێکدا مانگی لوتکە هێمای ئاسمانی سافە بەسەر گەلی تورکمانستاندا. ئەوان بانگەشەی ئەوە دەکەن ئەستێرەکان نوێنەرایەتی پێنج پارێزگا گەورەکەی تورکمانستان دەکەن کە بریتین لە: ئاهال، بالکان، داشۆگوز، لێباپ و ماری. ماوەیەکی کەم دوای پەسەندکردنی ئاڵاکە، چەندین ڕۆژنامە ڕوونکردنەوەی تایبەتی خۆیان لەسەر هێماکاریی ئاڵاکە بڵاوکردەوە، کە بانگەشەیان دەکرد ڕەنگی سەوز بە مەبەستی چاولێکەری لەو بەنەرانە هەڵبژێردراوە کە لە مێژوودا لەلایەن گەلی تورکمانەوە بەکارهێنراون، و ڕەنگی سپیش بۆ نوێنەرایەتیکردنی ڕووناکیی ژیان دیاریکراوە. ئەوان هەروەها بڵاویان کردەوە پێنج لایەکەی ئەستێرەکان نوێنەرایەتی پێنج حاڵەتەکەی ماددە (ڕەق، شل، گاز، پلاسما و کریستاڵ) دەکەن، لە کاتێکدا ژمارەی ئەستێرەکان نوێنەرایەتی پێنج مەرجی سەرەکیی ژیان (ڕووناکی، دەنگ، تام, بۆن و هەستکردن) دەکەن. ڕۆژنامەکان ڕایانگەیاند ئەستێرەکان و مانگی لوتکە بەیەکەوە هێمای باوەڕبوونن بە داهاتوویەکی گەش.

پێنج نەخشی فەرشە نەریتییەکان نوێنەرایەتی پێنج هۆزە سەرەکییەکەی هۆزە تورکمانەکان دەکەن، و نەخشی سەرەکی لەسەر نیشانی نیشتمانیی دەوڵەت و ئاڵاکە پێکدەهێنن. هۆزە تورکمانەکان بەپێی نەریتی دێرین (لە سەرەوە بۆ خوارەوە) بریتین لە هۆزەکانی: تێکێ، یۆموت، sاریک، چۆودور و ئۆرساری.

• 
  تێکێ
• 
  یۆموت
• 
  ساریک
• 
  چۆودور
• 
  ئۆرساری

مێژوو

کۆماری سۆشیالیستیی سۆڤیەتی تورکمانستان

لە ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٦دا، دەستووری کۆماری سۆشیالیستیی سۆڤیەتی تورکمانستان پەسەند کرا، کە یەکەمین ئاڵای کۆمارەکەی جێگیر کرد. ئاڵاکە پاشبنەمایەکی سوور بوو، کە ئەستێرەیەکی سووری خاوەن لێواری زێڕین و داس و چەکوشێکی زێڕینی لە کانتۆنەکەیدا بوو. لە ٢ی ئازاری ١٩٣٧دا، دەستوورێکی نوێ پەسەند کرا، کە ئاڵاکەی گۆڕی بۆ بەنەرێکی سوور بە پیتی زێڕینی «T.S.S.R.» لە کانتۆنەکەیدا. لە ١٩ی تەممووزی ١٩٤٠دا، پیتە لاتینیییەکان لە کانتۆنەکەدا گۆڕدران بۆ پیتە کیریلیییەکان، بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەلفوبێی نوێی کۆمارەکەدا بگونجێن. پیتەکانی کانتۆنەکە ئێستا بوون بە «Т.С.С.Р.». لە ١ی ئابی ١٩٥٣دا، بە بڕیارێکی سەرۆکایەتیی ئەنجومەنی باڵای کۆماری سۆشیالیستیی سۆڤیەتی تورکمانستان ئاڵاکە گۆڕدرا بۆ پاشبنەمایەکی سوور کە دوو هێڵی ئاسۆیی شینی لە ناوەڕاستیدا بوو، لەگەڵ داس و چەکوشێکی زێڕین و ئەستێرەیەکی سووری خاوەن لێواری زێڕین لە کانتۆنەکەیدا. دەستووری دەوڵەت بۆ چاککردنی ئەم گۆڕانکارییە هەموارکرایەوە. لە ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٧٤دا، سەرۆکایەتی دووبارە دەستکاریی ئاڵاکەی کردەوە، بە جوڵاندنی ئەستێرەکە و داس و چەکوشەکە بۆ سەر لێواری لای هەڵکردنی ئاڵاکە. تا بەدەستهێنانی سەربەخۆیی تورکمانستان، چیدی دەستکاری لە دیزاینی ئاڵاکەدا نەکرا.

ئاڵاکە لەسەر پوولێکی پۆستەی تورکمانستان، ١٩٩٢.

ئاڵای مۆدێرن

دوای بەدەستهێنانی سەربەخۆیی لە ساڵی ١٩٩١دا، حکوومەتی تورکمانستان بڕیاری دا هێما نیشتمانییەکانی خۆی بگۆڕێت، لەوانەش ئاڵاکە. لە سەرەتای شوباتی ١٩٩٢دا، پیشانگایەک لە هۆڵی یەکێتیی هونەرمەندان لە عەشقاباد بەڕێوەچوو، کە تێیدا ئاڵا و نیشانە نیشتمانییە پێشنیارکراوەکان پیشان دران. لە هەمان مانگدا، ئەندامانی ئەنجومەنی باڵا ئەرکی هەڵبژاردنی ئاڵایەکیان لە نێوان دیزاینە پێشنیارکراوەکاندا پێبەخشرا. لە ١٩ی شوباتی ١٩٩٢دا، ئاڵا نوێیەکە بە یاسا پەسەند کرا. لە ٢١ی ئازاری ١٩٩٢دا، کە نەورۆزی تورکمانستانە، سەرۆک سەفەرموراد نیازۆڤ ئاڵا نوێیەکەی بۆ یەکەم جار بەرزکردەوە.

لە ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٩٧دا، هەموارکردن بۆ یاسای ئاڵای دەوڵەتیی تورکمانستان کرا. لکێکی زەیتوون، کە هێمایەکی باوی نەتەوە یەکگرتووەکانە، بۆ ئاڵای نیشتمانی زیادکرا دوای ڕاگەیاندنی فەرمیی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بێلایەنیی هەمیشەییی تورکمانستان لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٥دا. ئەم کارە بۆ بەرزڕاگرتنی بنەماکانی بێلایەنی لە هێما نیشتمانییەکانی تورکمانستاندا ئەنجامدرا. شوێن و شێوازی جێگیرکردنی مانگی لوتکە و ئەستێرەکانیش گۆڕانکارییان بەسەردا هات، بە شێوەیەک مانگی لوتکە نزیک بووەوە لە پێگەی ئێستای بەڵام ئەستێرەکان لە پێگەیەکی ناڕێکدا بوون.

لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠١دا، ڕێژەی ڕەهەندەکانی ئاڵاکە لە ١:٢وە بۆ ٢:٣ گۆڕدرا و ڕەنگی پاشبنەما سەوزەکە کەمێک کاڵتر کرا.

ستوونی ئاڵای عەشقاباد

لە ساڵی ٢٠٠٨دا، ستوونێکی ئاڵای زەبەلاح بە بەرزیی ١٣٣ مەتر کە ئاڵای تورکمانستانی پێوە هەڵکرابوو، لە بەردەم مۆزەخانەی دەوڵەتیی ناوەندی کولتووریی دەوڵەتیی تورکمانستان لە عەشقاباد جێگیر کرا. ئاڵاکە بە قەبارەی ٥٢.٥ بە ٣٥ مەتر بوو و کێشەکەی ٤٢٠ کیلۆگرام بوو. ئەم ستوونە لە پەڕتووکی ژمارە پێوانەیییەکانی گینسدا تۆمارکرا. پاسەوانێکی شەرەف لە تەنیشتی جێگیر کراوە.

ئاڵا	ڕێککەوت	بەکارهێنان	وەسف
	1926–1937	ئاڵای سەردەمی سۆڤیەت	پاشبنەمایەکی سووری سادە لەگەڵ داس و چەکوشێکی زێڕین و ئەستێرەیەکی سووری خاوەن لێواری زێڕین لە کانتۆنەکەیدا
	1937–1940		پاشبنەمایەکی سووری سادە لەگەڵ پیتی زێڕینی TSSR لە کانتۆنەکەیدا
	1940–1953		پاشبنەمایەکی سووری سادە لەگەڵ پیتی زێڕینی ТССР لە کانتۆنەکەیدا
	1953–1974		پاشبنەمایەکی سوور کە دوو هێڵی شین بە ناوەڕاستەکەیدا تێدەپەڕن. داس و چەکوشێکی زێڕین و ئەستێرەیەکی سووری خاوەن لێواری زێڕین لە کانتۆنەکەیدا جێگیر کراون
	1974–1991		هاوشێوەی ئاڵای پێشووی کۆماری سۆشیالیستیی سۆڤیەتی تورکمانستان، کە تێیدا داس و چەکوشە زێڕینەکە و ئەستێرە خاوەن لێوارە زێڕینەکە گواسترانەوە لێواری لای هەڵکردنی ئاڵاکە
	1991–1992	ئاڵای تورکمانستان
	1992–1997		پاشبنەمایەکی سەوز بە ڕێژەی ڕەهەندەکانی ١:٢. هێڵێکی ستوونیی سوور لە لای هەڵکردنیدایە، کە پێنج نەخشی فەرش لەخۆدەگرێت. مانگێکی لوتکەی سپی و پێنج ئەستێرەی سپیی پێنجپەڕ لە لای ڕاستی هێڵەکەدا جێگیر کراون
	1997–2001		هاوشێوەی ئاڵای پێشوو، لەگەڵ زیادکردنی لکێکی زەیتوونی زێڕین بۆ ژێر هێڵە سوورەکە
	2001–present		هاوشێوەی ئاڵای پێشوو, بەڵام بە ڕێژەی ڕەهەندەکانی ٢:٣