بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئاڵای ئەڵمانیای نازی

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئاڵای ئەڵمانیای نازی
بەکارھێنان١١١١١١ Small vexillological symbol or pictogram in black and white showing the different uses of the flag Small vexillological symbol or pictogram in black and white showing the different uses of the flag
ڕێژە٣:٥
بەکارھاتوو١٥ی ئەیلوولی ١٩٣٥
دەستبەرداربوون٢٣ی ئایاری ١٩٤٥
دیزایینئاڵایەکی ئاسۆیی کە کێڵگەیەکی سوور بە خاچێکی شکاوەی (سواستیکا) ڕەش لەسەر دیسکێکی سپی لەخۆ دەگرێت
دیزایین لەلایەنئادۆڵف ھیتلەر
چەشنی ئاڵای ئاڵای ڕایش و نیشتمانیی ئەڵمانیای نازی (١٩٣٥–١٩٤٥)
Reichs- und Nationalflagge
Nameئاڵای ئەڵمانیای نازی (١٩٣٣–١٩٣٥)
بەکارھێنان١١١١١١ Small vexillological symbol or pictogram in black and white showing the different uses of the flag Small vexillological symbol or pictogram in black and white showing the different uses of the flag
ڕێژە٣:٥
بەکارھاتوو١٤ی ئازاری ١٩٣٣
دەستبەرداربوون١٥ی ئەیلوولی ١٩٣٥
دیزایینسێڕەنگەیەکی ئاسۆیی لە ڕەنگەکانی ڕەش، سپی، و سوور.

ئاڵای ئەڵمانیای نازی، کە بە شێوەیەکی فەرمی بە ئاڵای ڕایش و نیشتمانی (بە ئەڵمانی: Reichs- und Nationalflagge[١]) دەوترا، و ھەروەھا بە ئاڵای نازی یان ئاڵای خاچی شکاوە (سواستیکا) (بە ئەڵمانی: Hakenkreuzflagge – ودق: 'ئاڵا بە خاچی چنگدار') ناسرابوو، لە پاشبنەمایەکی سوور لەگەڵ خاچێکی شکاوەی ڕەش لە ناو بازنەیەکی سپیدا پێکھاتبوو. ئەم ئاڵایە لە سەرەتادا وەک دروشمی پارتی کرێکارانی نیشتمانیی سۆشیالیستی ئەڵمانیا (NSDAP)، کە بە شێوەیەکی باو بە پارتی نازی ناسراوە، دوای دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٢٠دا کەوتە بواری بەکارھێنانەوە.[٢] کەمێک دوای دەستنیشانکردنی ئادۆڵف ھیتلەر وەک ڕاوێژکار لە ساڵی ١٩٣٣دا، بەکارھێنانی ئەم ئاڵایە بە زۆرەملێ کرا، لەکاتێکدا ئاڵای نیشتمانی بریتی بوو لە سێڕەنگەی ڕەش-سپی-سووری ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا.[٣] ساڵێک دوای مردنی سەرۆک پاول ڤۆن ھیندنبورگ، ئەم ڕێکخستنە کۆتایی ھات. نازییەکان بەکارھێنانی سێڕەنگەی ئیمپراتۆریی یەکگرتوویان قەدەغە کرد، وەک ھێمایەکی «کۆنەپەرستانە» ناویان برد،[٤] و ئاڵای حیزبەکەی خۆیان کردە ئاڵای نیشتمانیی ئەڵمانیا وەک بەشێک لە یاساکانی نورنبێرگ لە ساڵی ١٩٣٥دا،[١] کە تا کۆتاییی جەنگی جیھانیی دووەم و ڕووخانی ڕایشی سێیەم بەو شێوەیە مایەوە.

مێژوو

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]

دیزاینی ئاڵای نازی لەلایەن ھیتلەرەوە لە ناوەڕاستی ساڵی ١٩٢٠دا وەک ئاڵای حیزب ناسێندرا، نزیکەی ساڵێک پێش ئەوەی (٢٩ی تەممووزی ١٩٢١) ببێتە سەرکردەی پارتە سیاسییەکەی: ئاڵایەک بە پاشبنەمایەکی سوور، بازنەیەکی سپی و خاچێکی شکاوەی (سواستیکا) ڕەش لە ناوەڕاستیدا. ئاڵاکە لەلایەن خودی ھیتلەرەوە دیزاین کرابوو، وەک لە کتێبەکەیدا نەبەردی مندا وەسفی کردووە، کە تێیدا پڕۆسەی دروستکردنی دیزاینی ئاڵای نازی ڕوون کردووەتەوە، دوای ئەوەی چەندین پێشنیاری پێشکەش کرابوو:[٢]

"من خۆم، لەو کاتەدا، دوای ھەوڵێکی بێشومار، فۆڕمێکی کۆتاییم دیاری کرد؛ ئاڵایەک بە پاشبنەمایەکی سوور، دیسکێکی سپی، و خاچێکی شکاوەی ڕەش لە ناوەڕاستدا. دوای تاقیکردنەوەیەکی درێژخایەن، من بە ھەمان شێوە ڕێژەیەکی دیاریکراوم لە نێوان قەبارەی ئاڵاکە و قەبارەی دیسکە سپییەکەدا دۆزییەوە، ھەروەھا شێوە و ئەستووریی خاچە شکاوەکە."

— ئادۆڵف ھیتلەر، Mein Kampf (١٩٢٥)

پارتی نازی تاکە حیزب نەبوو لە ئەڵمانیا کە خاچی شکاوە بەکاربھێنێت. دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، کۆمەڵێک بزووتنەوەی نەتەوەخوازی ڕاستڕەوی توندڕەو خاچی شکاوەیان پەسەند کرد. وەک ھێمایەک، بەستراوە بە بیرۆکەی دەوڵەتێکی لە ڕووی ڕەگەزییەوە «پاک»ەوە.[٢]

ئاڵای زۆرەملێی حیزب (١٩٣٣–١٩٣٥)

[دەستکاری]

کەمێک دوای ئەوەی ھیتلەر لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣دا وەک ڕاوێژکاری ئەڵمانیا دەستنیشانکرا، ئاڵای سێڕەنگی ڕەش-سوور-زێڕینی کۆماری ڤایمار قەدەغە کرا؛ بڕیارێک لە ١٢ی ئازاردا دوو ئاڵای یاسایی دیاری کرد: ئاڵای سێڕەنگی ڕەش-سپی-سووری ئیمپراتۆریی دووبارە ناسێندراو وەک ئاڵای نیشتمانی و ئاڵای پارتی نازی.[٣][٥] سەرەڕای ئەمەش، ئاڵا نوێیەکان تا ١٤ی ئازاری ١٩٣٣ بە شێوەیەکی فەرمی نەناسران، ھەرچەندە ئەم بەکارھێنانە لەوانەیە پێشتر بە فەرمی دەستی پێکردبێت.[٦] لە ٢٩ی نیسانی ١٩٣٣دا، وەزیری ناوخۆ ڤیلھێلم فریک بڕیاری دا کە ھەموو کەشتییە بازرگانییەکان دەبێت ئاڵای ڕەش-سپی-سووری بازرگانی لە بەشی دواوەی کەشتییەکەدا بشەکێننەوە و ئاڵای پارتی نازی لەسەر تەلی سیگناڵ یان لای ڕاستی پێشەوەی ستوونی سیگناڵ ھەڵبکەن.[٧]

یەکەم ئاڵای نیشتمانیی ئەڵمانیای نازی (١٩٣٣–١٩٣٥)، کە ھاوتایە لەگەڵ ئاڵای کۆنفیدراسیۆنی باکووری ئەڵمانیا (١٨٦٧–١٨٧١) و ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا (١٨٧١–١٩١٩).
ئاڵای پارتی نازی (١٩٢٠–١٩٤٥). لەسەر ئەم ئاڵایە، خاچی شکاوە لە ناوەڕاستدایە، کە ئەمەش کەمێک جیاوازە لە ئاڵای نیشتمانیی بەکارھاتوو لە دوای ١٩٣٥ەوە، کە تێیدا خاچی شکاوە کەمێک لە ناوەڕاست لادراوە.

لە سەرەتادا، تایبەتمەندییە فەرمییەکانی ئاڵای نازی دیسکە سپییەکەی، کە خاچی شکاوەی تێدا بوو، لە ناوەڕاستی ئاڵاکەدا دادەنا؛ بەڵام لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣دا فەرمانێک دەرچوو کە ڕێگەی بە وەشانی ناناوەڕاستی ئاڵای خاچی شکاوە دا بۆ بەکارھێنان لە دەریادا.[٨] ئەمە تەنیا بڕیارێکی پراکتیکی بوو کە مەبەست لێی بینراوترکردنی ھێماکە بوو (چونکە کاتێک ئاڵایەک بە خێرایی دەشەکێتەوە، نیوەی دەرەوە کورتتر لەو نیوەیە دەردەکەوێت کە لە پاڵ ستوونەکەدایە و بازنە سپییە ناوەڕاستەکە وا نیشان دەدات کە زیاتر بەرەو دەرەوە چوو بێت). سەرەڕای ئەمەش، ئەگەرچی ئاڵای نازی لەسەر وشکانی خاچی شکاوەی لەسەر ھەردوو لای بە ئاراستەی "ڕوو لە ڕاست" بوو، ئاڵای نازی لە دەریادا خاچی شکاوەی لە لای پێچەوانەوە وەک وێنەیەکی ئاوێنەیی پیشان دەدا، بۆیە ئاڵاکە خاوەنی خاچێکی شکاوەی "ڕوو لە ڕاست" بوو لە لای پێشەوە (ڕوو) و خاچێکی شکاوەی "ڕوو لە چەپ" لە لای دواوە (پشت). بە تەواوی ڕوون نییە کە کەی لای پێچەوانەی ئاڵای خاچی شکاوە لە دەریادا گۆڕدرا، بەڵام دەکرێت پێشبینی بکرێت کە ئەم گۆڕانکارییە وەک بەشێک لە ڕێساکانی ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣ ئەنجام دراوە. ھۆکارەکان لە ھەردوو حاڵەتەکەدا وەک یەک بوون: بۆ باشترکردنی دەرکەوتن ("ڕێژە بینراوەکان")ی ئاڵاکە کاتێک لە دەریادا بەکاردێت، و باشترکردنی بینینی ڕەگەزە گرنگەکانی دیزاینەکە (بە نەھێشتنی سێبەری پێچەوانەی خاچە شکاوە تاریکەکە لەسەر بازنە سپییەکە، بە تایبەتی لە کاتی تیشکی خۆری گەشدا). بڵاوکراوەی حکوومەتی ئەڵمانیا Die Flaggen des deutschen Reiches (چاپی ١٩٣٤) ھەردوو وەشانی ئاڵای خاچی شکاوە نیشان دەدات، کە ئاماژە بە وەشانی ناوەڕاست بە سادەیی دەکات وەک ئاڵای خاچی شکاوە (بە ئەڵمانی: Hakenkreuzflagge) و وەشانی ناناوەڕاست وەک ئاڵای خاچی شکاوەی کەشتییە بازرگانییەکان (بە ئەڵمانی: Hakenkreuzflagge auf Kauffahrteischiffen).[٥][٩]

ئاڵای نیشتمانی و ئاڵای دەریایی (١٩٣٥–١٩٤٥)

[دەستکاری]
وێنەکێشانێک کە خۆپیشاندەرانی دژە نازی پیشان دەدات کە ھێرش دەکەنە سەر کەشتیی برێمێن کە لە بەندەری نیویۆرک لە ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٣٥دا لەنگەری گرتبوو

لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٣٥دا، ساڵێک دوای مردنی سەرۆکی ڕایش پاول ڤۆن ھیندنبورگ، ئاڵای نازی بوو بە ئاڵای نیشتمانی و دەریاییی ئەڵمانیا.[١] یەکێک لە ھۆکارەکانی ئەم گۆڕانکارییە لەوانەیە «ڕووداوی برێمێن» بووبێت لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٣٥دا، کە تێیدا گرووپێک لە خۆپیشاندەران لە شاری نیویۆرک چوونە سەر کەشتیی گەورەی SS برێمێن، ئاڵای پارتی نازییان لە ستوونی پێشەوەی کەشتییەکە دڕاند، و فڕێیان دایە ناو ڕووباری ھادسنەوە. کاتێک باڵیۆزی ئەڵمانیا ناڕەزایەتی دەربڕی، بەرپرسانی ئەمریکا وەڵامیان دایەوە کە خاچی شکاوە ئاڵای نیشتمانیی ئەڵمانیا نەبووە (بەپێچەوانەی سێڕەنگەی ڕەش-سپی-سوورەوە) و بۆیە ئەنجامدەرانی ڕووداوەکە ناتوانرێت لە ڕووی تاوانکارییەوە دادگایی بکرێن و سزا بدرێن بەھۆی نەبوونی پێکھاتەکانی تاوانەوە، چونکە زیان بە ئاڵای نیشتمانیی ئەڵمانیا نەگەیشتووە، بەڵکو تەنیا ھێمایەکی پارتی سیاسی بووە.[١٠] یاسای نوێی ئاڵا، کە وەک بەشێک لە یاساکانی نورنبێرگ دەرچووبوو،[١] لە کۆبوونەوەی ساڵانەی حیزب لە نورنبێرگ لە ساڵی ١٩٣٥دا ڕاگەیەندرا،[١١] کە تێیدا ھێرمان گۆرینگ ڕای گەیاند ئاڵای کۆنی ڕەش-سپی-سوور، سەرەڕای ڕێز لێگرتنی، ھێمای سەردەمێکی بەسەرچووە و لەژێر مەترسیی بەکارھێناندایە لەلایەن «کۆنەپەرستانەوە».[٤] تا ١٥ی ئەیلوولی ١٩٣٥، بەکارھێنانی ئاڵای خاچی شکاوە لە وەشانی ناوەڕاستدا ڕێگەی پێدرابوو، لەکاتێکدا وەشانی ناناوەڕاست تەنیا بۆ بەکارھێنان لە دەریادا بوو، بەڵام لە ١٥ی ئەیلوولی ١٩٣٥دا، ئاڵای خاچی شکاوە و ئاڵای خاچی شکاوەی سەر کەشتییە بازرگانییەکان – کە بە ڕیزبەندی بەرزکرانەوە بۆ ئاستی ئاڵای نیشتمانی و ئاڵای دەریاییی بازرگانی – یەکخران و لەو کاتەوە ھاوشێوە بوون جگە لە لای پێچەوانەیان – ڕێساکان داوایان دەکرد کە دیسک و خاچە شکاوەکە «کەمێک» لە ناوەڕاستەوە بەرەو ستوونی ئاڵاکە لابدەرێن؛ بۆیە دوای جەنگ جۆرێک لە سەرلێشێوان لەسەر ئەم ڕێکخستنە دروست بوو. سەربازانی ھاوپەیمانان وەشانی دیسکی ناوەڕاستی ئاڵای خاچی شکاوەیان بە «ئاڵای نیشتمانی» دەزانی، بۆیە چەندین بڵاوکراوە دواتر بە ھەلە جەختیان دەکردەوە کە وەشانی دیسکی ناوەڕاست تا کۆتاییی جەنگی جیھانیی دووەم بەکارھاتووە. لە ڕاستیدا، تەنیا وەشانی دیسکی ناوەڕاستی ئاڵاکە کە دوای ساڵی ١٩٣٥ بەکارھێنرا، ئاڵاکانی پارتی نازی بوون.[٥]

ئاڵایەکی ئەڵمانیای نازی کە لە نزیک کەناری باشووری ڕووباری ڕاپیدۆ نزیکەی ١٬٢٠٠ m (٤٬٠٠٠ پێ) لە ڕۆژاوای مۆنتی کاسینۆ لەلایەن جەی مەکوۆرکیندەیڵ لە شەوی ١٧–١٨ی شوباتی ١٩٤٤دا دۆزرایەوە. خاچی شکاوە لەم وێنەیەدا بە ڕووی لە چەپ پیشان دەدرێت.

ھێماکان

[دەستکاری]

ئاڵای نازی ڕەنگەکانی لە سێڕەنگەی ئیمپراتۆرییەوە وەردەگرێت، کە ھیتلەر دەنووسێت «ھەمیشە لەگەڵ ھێشتنەوەی ڕەنگە کۆنەکاندا بووە»، چونکە وەک «پیرۆزترین سامان»ی خۆی وەک سەربازێک دەیبینین، ھەروەھا بەھۆی ئەوەی لەگەڵ سەلیقەی کەسیی خۆیدا دەگونجان.[١٢] ھیتلەر ھێمای نوێی بۆ ڕەنگەکان زیاد کرد، بەوەی کە ڕای گەیاند «سوورەکە گوزارشتی لە بیرۆکەی کۆمەڵایەتیی بنەڕەتیی بزووتنەوەکە دەکرد. سپییەکە بۆ بیرۆکەی نیشتمانی بوو»، و خاچی شکاوەی ڕەشیش نیشانەیەک بوو بۆ «ڕەگەزی ئاریایی» و «نموونەی باڵای کاری داھێنەرانە کە خۆی لە خۆیدا ھەمیشە دژە سامی بووە و دەمێنێتەوە.»[١٢]

بارودۆخی یاسایی و بەکارھێنان لە ساڵی ١٩٤٥ەوە

[دەستکاری]

لە کۆتاییی جەنگی جیھانیی دووەمدا، دوای شکستی ئەڵمانیای نازی، یەکەمین یاسای دەرچوو لەلایەن ئەنجومەنی کۆنترۆڵی ھاوپەیمانان لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٤٥دا ھەموو ھێماکانی ھەڵوەشاندەوە و سەرجەم یاسا پەیوەندیدارەکانی ڕایشی سێیەمی لادا.[١٣] خاوەندارێتی، ھاوردەکردن یان نیشاندانی ئاڵاکانی خاچی شکاوە لەو کاتەوە لە چەندین وڵاتدا قەدەغە کراوە، بە تایبەتی لە ئەڵمانیا.

چالاکوانانی دیاری ڕاستڕەوی جێگرەوە دەورێکی سەرەکییان ھەبوو لە ڕێکخستنی کۆبوونەوەی «یەکگرتنی ڕاستڕەو» لە شارلۆتسڤیل، ڤیرجینیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان لە ئابی ٢٠١٧دا. لێرەدا، بەشداربووانی کۆبوونەوەکە ئاڵاکانی جەنگی کۆنفیدراڵی، ئاڵاکانی گادزدن، ئاڵایەکی نازی و ئاڵایەک کە وێنەی مژۆلنێری لەسەرە ھەڵدەگرن.
بەشداربووانی ڕێپێوانێکی نەتەوەیی لە میونشن (٢٠٠٥) کە ئاڵای ڕایش و ئاڵای خزمەتگوزاریی ڕایشی ساڵانی ١٩٣٣–١٩٣٥ دەشەکێننەوە. ئەگەرچی نازییە مێژوویییەکان ئەم ئاڵایەیان لە ساڵی ١٩٣٥دا بەھۆی «سروشتی کۆنەپەرستانەی» قەدەغە کرد، بەڵام نیۆ-نازییەکان لە ئەڵمانیای مۆدێرندا پەنا بۆ بەکارھێنانی دەبەن وەک ھێمایەک، ئەمەش بەھۆی قەدەغەکردنی بەکارھێنانی ئاڵای خاچی شکاوە (بەپێی بڕگەی § 86a StGB).

ئەمڕۆ ئاڵای خاچی شکاوەی نازی بە شێوەیەکی باو لەلایەن لایەنگران و ھاوسۆزانی نیۆ-نازی لە دەرەوەی ئەڵمانیا بەکاردێت، لەکاتێکدا لە ئەڵمانیا نیۆ-نازییەکان لە جیاتی ئەوە ئاڵای نیشتمانی ساڵانی ١٩٣٣–١٩٣٥ بەکاردەھێنن، چونکە قەدەغەکردنی سەرەوە بۆ ھەموو ھێماکانی نازی (بۆ نموونە خاچی شکاوە، ھێمای دوو سیکی شوراکانی پاراستن (SS)، و ھتد) ھێشتا لە ئەڵمانیای ئەمڕۆدا لەژێر کاریگەریدایە بەپێی بڕگەی § 86aی یاسای سزای ئەڵمانیا (Strafgesetzbuch). بەڵام ئاڵای ڕەش-سپی-سووری ئیمپراتۆری لە بنەڕەتدا ھیچ واتاگەلێکی ڕەگەزپەرستی یان دژە سامی نەبوو، سەرەڕای بەکارھێنانی کورتخایەنی لە ئەڵمانیای نازی دا.[١٤]

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 3 4 «Reichsflaggengesetz (Eines der drei "Nürnberger Gesetze")» [Reich Flag Law (One of the three "Nuremberg Laws")]. documentArchiv.de (بە ئەڵمانی). ١٥ی ئەیلوولی ١٩٣٥. لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  2. 1 2 3 United States Holocaust Memorial Museum. «The History of the Swastika». Holocaust Encyclopedia. لە 7 November 2024 ھێنراوە.
  3. 1 2 von Hindenburg, Paul (١٢ی ئازاری ١٩٣٣). «Erlaß des Reichspräsidenten über die vorläufige Regelung der Flaggenhissung» [Decree of the President for the provisional regulation of raising flags]. documentArchiv.de (بە ئەڵمانی). لە ١٧ی تەممووزی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  4. 1 2 بەیاننامەی هێرمان گۆرینگ، وەرگیراو لە Völkischer Beobachter (١٧ی ئەیلوولی ١٩٣٥) (بە ئەڵمانی)
  5. 1 2 3 Fornax. «The German Swastika Flag 1933–1945». Historical flags of our ancestors. لە ١٧ی تەممووزی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  6. ↑ «Third Reich 1933-1945 (Germany) Flags used 11 March 1933 - 15 September 1935».
  7. ↑ Frick, Wilhelm (٢٩ی نیسانی ١٩٣٣). «Erlaß über das Setzen der Hakenkreuzflagge auf Kauffahrteischiffen» [Decree on setting the swastika flag on merchant ships]. documentArchiv.de (بە ئەڵمانی). لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  8. ↑ von Hindenburg, Paul (٢٠ی کانوونی یەکەمی ١٩٣٣). «Verordnung über die vorläufige Regelung der Flaggenführung auf Kauffahrteischiffen» [Ordinance on the provisional regulation of flag flying on merchant ships]. documentArchiv.de (بە ئەڵمانی). لە ٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  9. ↑ «Centred vs. Offset Disc and Swastika 1933–1945 (Germany)».
  10. ↑ Brian Leigh Davis: Flags & standards of the Third Reich, Macdonald & Jane's, London 1975, ISBN 0-356-04879-9
  11. ↑ GERMANY: Little Man, Big Doings, Time, 23 September 1935
  12. 1 2 Mein Kampf at Project Gutenberg
  13. ↑ Allied Control Council (٢٠ی ئەیلوولی ١٩٤٥). «Law N° 1 from the Control Council for Germany: Repealing of Nazi Laws». European Navigator. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی ئازاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
  14. ↑ «Imperial German Flag». ADL. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە.

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ئاڵای ئەڵمانیای نازی تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئاڵای_ئەڵمانیای_نازی&oldid=1668609»