بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئاڵای ئیستۆنیا

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئاڵای ئیستۆنیا
NameSinimustvalge
بەکارھێنانCivil flag and ensign داڕێژە:FIAV داڕێژە:FIAV داڕێژە:FIAV
ڕێژە7:11[١]
بەکارھاتوو٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨؛ ١٠٧ ساڵ لەمەوبەر (١٩١٨-١١-21)
دیزایینسێڕەنگێکی ئاسۆیی لە شین، ڕەش و سپی
چەشنی ئاڵای کۆماری ئیستۆنیا
Nameئاڵای هێزی دەریایی
بەکارھێنانNaval ensign داڕێژە:FIAV داڕێژە:FIAV
ڕێژە7:13
بەکارھاتوو١٩٢٢
دیزایینسێڕەنگ، کلک-قەڵەشت، کە نیشانی نیشتمانی لەسەر نەخشێنراوە و کەمێک مەیلی بۆ لای دارەکە هەیە.
ئاڵای ئیستۆنیا کە بەسەر تاوەری پیک هێرمان لە قەڵای توومپیا لە شاری تالین دەشەکێتەوە.

ئاڵای نیشتمانیی ئیستۆنیا (بە ئیستۆنی: Eesti lipp) سێڕەنگێکە کە پێکهاتووە لە سێ باندی ئاسۆییی یەکسان، شین لە سەرەوە، ڕەش لە ناوەڕاست، و سپی لە خوارەوە. ئاڵاکە لە ئیستۆنیدا بە sinimustvalge دەناسرێت (واتە: شین-ڕەش-سپی).

ئەم سێڕەنگە پێشتر بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک هێمای نەتەوەیەکە بەکاردەهێنرا، کاتێک کۆماری ئیستۆنیا لە ساڵی ١٩١٨دا بووە وڵاتێکی سەربەخۆ. بە فەرمی، سێڕەنگەکە بووە ئاڵای نیشتمانی بەپێی بڕیاری حکوومەتی ئیستۆنیا لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨، و دواتر پەرلەمان بە یاسایەک لە ساڵی ١٩٢٢دا پێگەی فەرمیی ئاڵاکەی دووپات کردەوە.[٢]

لە کاتی جەنگی جیهانیی دووەمدا، کەمێک دوای ئەوەی سوپای سۆڤیەت لە حوزەیرانی ١٩٤٠دا هێرشی کردە سەر ئیستۆنیا و داگیری کرد، ڕژێمی داگیرکەری نوێی ستالینی ئاڵای ئیستۆنیای قەدەغە کرد، وە بەکارهێنانی خودی ئاڵاکە یان هەر بەکارهێنانێکی تێکەڵەی ڕەنگەکانی شین، ڕەش و سپی بووە تاوانێک کە بەپێی یاساکانی یەکێتیی سۆڤیەت سزای لەسەر بوو.[٣] لە ساڵی ١٩٤٠ تا ١٩٩١، ئاڵای ئیستۆنیا بەردەوام لەلایەن حکوومەتی دەربەدەری ئیستۆنیا، خزمەتگوزارییە دیپلۆماسییەکان، و ڕەوەندی پەنابەرانی ئیستۆنیا لە سەرتاسەری جیهاندا بەکاردەهێنرا.

لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٨، بەکارهێنانی گشتیی ئاڵا سێڕەنگەکە جارێکی تر بە فەرمی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ناوخۆیییەوە ڕێگەی پێدرا. لە ٢٣ی شوباتی ١٩٨٩، ئاڵا سوورەکەی سۆڤیەت بە یەکجاری لە هێمادارترین شوێنی هەڵکردنی، کە تاوەری پیک هێرمان بوو لە قەڵای توومپیا لە پایتەخت تالین، هێنرایە خوارەوە. لە بەیانی ڕۆژی دواتردا، ٢٤ی شوباتی ١٩٨٩، لە ٧١ەمین ساڵیادی جاڕدانی سەربەخۆیی ئیستۆنیا (١٩١٨)، ئاڵا شین-ڕەش-سپییەکە لە جێگەی هەڵکرا. ئاڵای نیشتمانی بە فەرمی لە ئابی ١٩٩٠ لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیستۆنیاوە پەسەند کرایەوە، ساڵێک پێش گەڕاندنەوەی تەواوەتی سەربەخۆیی نەتەوەکە لە ئابی ١٩٩١.

وەشانە فەرمییەکانی ئاڵاکە

[دەستکاری]

مێژوو

[دەستکاری]

لە ساڵانی ١٨٢٠ەکاندا، لە زانکۆی تارتو (دۆرپات)، سێ کۆمەڵەی خوێندکارانی ئەڵمانیزمان (کۆڕپس) بۆ هەر یەک لە سێ پارێزگاکانی باڵتیک (ئیستۆنیا، لیڤۆنیا و کۆرۆنیا) دامەزران. هەریەکەیان "ڕەنگی" تایبەت بە خۆیان هەڵبژارد[ئ] کە، بەپێی تێپەڕبوونی کات، بوونە ئاڵا و نوێنەرایەتیی بینراوی نافەرمیی پارێزگاکەیان. پیشاندانی گشتیی ئەم تێکەڵە ڕەنگانە (بۆ نموونە، وەک بەشێک لە پۆشاک) لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسییەوە قەدەغە کرا لە ساڵانی ١٨٢١–١٨٦٢، هەروەها لە ١٨٨٧–١٩٠٤، و دوای هەڵگیرسانی جەنگی جیهانیی یەکەمیش، لە کاتی هەڵمەتی پڕوپاگەندەی دژە ئەڵمانی لە ساڵی ١٩١٥دا بە تەواوی و یەکجاری قەدەغە کرا.[٤]

لە ساڵی ١٨٧٠دا، پێشەنگی کۆمەڵەی خوێندکارانی ئیستۆنی، کە یەکەمین ڕێکخراوی خوێندکارانی ئیستۆنیزمان بوو، لە زانکۆی تارتو دامەزرا، و لە ساڵی ١٨٨١دا کۆمەڵەیەکی هاوشێوەی سێ "ڕەنگ"ی پەسەند کرد: شین، ڕەش و سپی. بەپێچەوانەی تێکەڵە ڕەنگەکانی کۆمەڵەکانی پێشووترەوە، هەریەک لەم سێ ڕەنگەی ڕێکخراوە نوێیەکە واتای هێماداریان پێدرا. یەکەم ئاڵای سێڕەنگی لەم جۆرە لە بەهاری ساڵی ١٨٨٤دا دروست کرا و لە ٤ی حوزەیرانی هەمان ساڵدا لە کڵێسای ئۆتێپا پیرۆز کرا.[٥]

ئاڵاکانی ئیستۆنیا کە دەردەکەون دوای ڕاگەیاندنی جاڕدانی سەربەخۆیی ئیستۆنیا لە شاری پارنو لە ٢٣ی شوباتی ١٩١٨. یەکێک لە یەکەمین وێنەکانی کۆماری ئیستۆنیایە.

ئاڵا شین-ڕەش-سپییەکەی ڕێکخراوی خوێندکارانی زانکۆی ئیستۆنیا دواتر وردە وردە لکێندرا بە ناسیۆنالیزمی ئیستۆنییەوە، و تا سەرەتای سەدەی بیستەم، ببووە ئاڵای دیفاکتۆی گەلی ئیستۆنیزمان. وەک "ئاڵای نەتەوە" (rahvuslipp) دەناسرا کاتێک جاڕدانی سەربەخۆیی ئیستۆنیا لە ٢٣-٢٤ی شوباتی ١٩١٨ دەرچوو. بە فەرمی، سێڕەنگەکە بووە ئاڵای نیشتمانیی وڵاتە تازە سەربەخۆکە بەپێی بڕیاری حکوومەتی کاتیی ئیستۆنیا لە ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨. لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩١٨دا، ئاڵاکە بۆ یەکەمین جار لەسەر لوتکەی تاوەری پیک هێرمان لە تالین، پایتەختی ئیستۆنیا، هەڵکرا، و لەو کاتەوە ئەو شوێنە بووەتە هێمادارترین پێگەی هەڵکردنی. پێگەی فەرمیی ئاڵاکە دووپات کرایەوە بەو یاسایەی لەلایەن پەرلەمانی ئیستۆنیاوە لە ١٦ی تەممووزی ١٩٢٢ پەسەند کرا.[٦]

هێرشکردنە سەر ئیستۆنیا لەلایەن سوپای سۆڤیەتەوە لە ١٦-١٧ی حوزەیرانی ١٩٤٠ بووە هۆی قەدەغەکردنی ئاڵاکە لەلایەن دەسەڵاتدارانی داگیرکەرەوە. لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٤٠، کاتێک وڵاتەکە هێشتا بە فەرمی سەربەخۆ بوو، ئاڵاکە لە هێمادارترین شوێنی خۆی کە تاوەری پیک هێرمان بوو لە تالین، هێنرایە خوارەوە. لە ڕۆژی دواتردا، ٢٢ی حوزەیران، ئاڵاکە لە پاڵ ئاڵا سوورەکەدا هەڵکرا. سێڕەنگی ئیستۆنیا لە ٢٧ی تەممووزی ١٩٤٠ بەتەواوی لەسەر تاوەرەکە نەما، و لە جێگەی ئەو ئاڵا سوورەکەی یەکێتیی سۆڤیەت هەڵکرا.

لە کاتی داگیرکاریی ئەڵمانیادا لە ١٩٤١ تا ١٩٤٤، سێڕەنگەکە بە شێوەیەکی بەربڵاو و ئازادانە وەک هێمای وڵات و گەلی ئیستۆنیا بەکاردەهێنرا. هەرچەندە دەسەڵاتدارانی ئەڵمانیای نازی هەرگیز دانانیان بە ئیستۆنیادا نەنا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ، و تەنیا ئاڵای جەنگیی ئەڵمانیا لەسەر تاوەری پیک هێرمان هەڵدەکرا. دوای پاشەکشەی ئەڵمانیا لە تالین لە ئەیلوولی ١٩٤٤دا، سێڕەنگی ئیستۆنیا تەنیا بۆ چەند ڕۆژێکی کەم جارێکی تر لەوێ هەڵکرا.

کاتێک سوپای سۆڤیەت لە ٢٢ی ئەیلوولی ١٩٤٤ تالینی گرتەوە، ئاڵا شین-ڕەش-سپییەکە لەسەر تاوەری پیک هێرمان نەما. پاشان جێگەکەی تا ساڵی ١٩٨٩ بە ئاڵا سوورەکانی سۆڤیەت پڕکرایەوە. هەر جۆرە پیشاندان یان دابەشکردنێکی ئاڵا شین-ڕەش-سپییەکە وەک تاوانێکی سزادراو بەپێی یاساکانی سۆڤیەت مایەوە کە تا کۆتایییەکانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو جێبەجێ دەکران. ٢١ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٧ یەکەمین جار بوو کە هێزەکانی سۆڤیەت ئاڵاکەیان لە بۆنەیەکی گشتیدا نەهێنایە خوارەوە.

لە تشرینی یەکەمی ١٩٨٨، بەکارهێنانی گشتیی ئاڵا سێڕەنگەکە جارێکی تر بە فەرمی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ناوخۆیییەوە ڕێگەی پێدرا. لە ٢٣ی شوباتی ١٩٨٩، ئاڵا سوورەکەی سۆڤیەت بە یەکجاری لەسەر تاوەری پیک هێرمان لە تالین هێنرایە خوارەوە. لە بەیانی ڕۆژی دواتردا، ٢٤ی شوباتی ١٩٨٩، لە ٧٠یەمین ساڵیادی جاڕدانی سەربەخۆیی ئیستۆنیا (١٩١٨)، ئاڵا شین-ڕەش-سپییەکە لە جێگەی هەڵکرا. لە ٧ی ئابی ١٩٩٠دا بە فەرمی وەک ئاڵای نیشتمانی ناسێندرایەوە،[٧][٨][٩] کە کەمێک زیاتر لە ساڵێک بوو پێش ئەوەی ئیستۆنیا بەتەواوی سەربەخۆیی بگەڕێنێتەوە.

تایبەتمەندییەکان

[دەستکاری]
داڕێژە:FIAV کاتێک ئاڵای ئیستۆنیا بە ستوونی هەڵدەواسرێت، دەبێت بە جۆرێک بێت کە لە تێڕوانینی بینەرەوە ڕەنگە شینەکە بکەوێتە لای چەپی ئاڵاکەوە.[١٠]

تۆنەکانی ڕەنگەکان لەلایەن پەرلەمان و فەرمانگەی حکوومەتەوە بەم شێوەیەی خوارەوە دیاری کراون:[١][١١] داڕێژە:Pantone table

هەڵبژاردەیەک لە یاسای ئاڵای ئیستۆنیا

[دەستکاری]

یەکەمین وەشانی یاسای ئاڵای ئیستۆنیا، کە لە ساڵی ١٩٢٢ پەسەند کرا، ڕەنگە شینەکەی بە "شینی ئاسمانی یان شینی گوڵەگەنم" پێناسە کرد، هەروەها ڕێژەی ئاڵاکەی بە 7:11 و قەبارە ئاسایییەکەی بە ١٠٥ by ١٦٥ centiمەتر (٤١ in × ٦٥ in) دیاری کرد.[٢] لە ٧ی تەممووزی ١٩٩٢دا تۆنی ڕەنگە شینەکە زیاتر پێناسە کرا بە کۆدی پانتۆن 285 C.[١٢]

نوێترین یاسای ئاڵای ئیستۆنیا لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٠٥ پەسەند کرا و لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.[١٠] ئەم یاسایە کە لەو کاتەوە چەندین جار هەموار کراوەتەوە، ڕەنگەکانی بە فۆرماتەکانی پانتۆن و CMYK دیاری کردووە، هەروەها ئەو کات و شێوازانەی کە دەبێت ئاڵاکەی تێدا هەڵبکرێت و کێ دەتوانێت بەکاریبهێنێت دیاری کردووە. کەمترین قەبارەی ئەو ئاڵایەی کە لەسەر ستوونێکی دیواری یان لەسەر سەقفی باڵەخانەیەک هەڵدەکرێت بریتییە لە ١٠٥ by ١٦٥ centiمەتر (٤١ in × ٦٥ in). یاساکە دیاری دەکات کە "ئاڵای ئیستۆنیا وەک ئاڵای نەتەوەیی و نیشتمانی بەکاردەهێنرێت".[١٠]

بە شێوەیەکی وردتر، یاسای ئاڵاکە دیاری دەکات کە دەبێت ئاڵاکە هەموو ڕۆژێک لە کاتی خۆرهەڵاتندا لەسەر تاوەری پیک هێرمان لە تالین هەڵبکرێت، بەڵام نەک پێش کاتژمێر ٧:٠٠ی بەیانی، و لە کاتی خۆرئاوابوونیشدا دادەگیرێت.[١٠] ڕۆژەکانی هەڵکردنی ئاڵا بریتین لە:

هێماکان

[دەستکاری]

گۆرانییەکی میللی هەیە کە بەتایبەتی بۆ ئاڵای ئیستۆنیا تەرخان کراوە: "ئاڵای ئیستۆنیا" (بە ئیستۆنی: Eesti lipp). نووسەری تێکستەکەی، مارتین لیپ، ناوی خێزانییەکەی (Lipp واتە ئاڵا) هەمان ناوی گۆرانییەکەی هەبوو، و هۆنراوەکەی لە ساڵی ١٩٢٢ لەلایەن ئاوازدانەر ئێن ڤۆرکەوە کرایە گۆرانی.[١٣] بەپێی لێکدانەوەیەکی هێماداری کە بەهۆی هۆنراوەکانی مارتین لیپەوە بەناوبانگ بوو، ڕەنگە شینەکە هێمایە بۆ ئاسمانی شینی سەرەوەی ئیستۆنییەکان، ڕەشەکە هێمایە بۆ پەیوەستبوون بە خاکی نیشتمانەکەیانەوە، و سپییەکەش هێمایە بۆ پاکی، کاری سەخت و پابەندبوون.[١٤]

ئاڵا مێژووییە جۆراوجۆرەکان

[دەستکاری]

پێشنیازەکانی ئاڵای باکووری

[دەستکاری]
پێشنیازێکی ئاڵای خاچی ئیستۆنیا لە ساڵی ١٩١٩دا.

چەندین دیزاینی خاچی باکووری پێشتر لە ساڵی ١٩١٩دا پێشنیاز کرابوون، پێش ئەوەی ئاڵای دەوڵەتیی ئیستۆنیا بە فەرمی پەسەند بکرێت. لە ساڵی ٢٠٠١دا، ڕۆژنامەنووس کارێل تەراند جارێکی تر پێشنیازێکی هاوشێوەی خستە ڕوو – کە دیزاینی ئاڵاکە لە سێڕەنگەوە بگۆڕدرێت بۆ خاچێکی باکووری کە هەمان سێ ڕەنگی هەبێت.[١٦] لایەنگرانی ئەم بیرۆکەیە پێیان وایە کە خاچەکە، لە جیاتی دیزاینە سێڕەنگەکە، باشتر نوێنەرایەتیی پەیوەندییەکانی ئیستۆنیا بە وڵاتانی باکوورەوە دەکات. هەرچەندە، لەبەرئەوەی باندە سێڕەنگە نەریتییەکە ئێستا بووەتە هێمایەکی گرنگی ناسنامەی نیشتمانی، پێشنیازەکان بۆ گۆڕینی ئاڵا نیشتمانییەکە بەناوبانگییەکی زۆریان بەدەستنەهێناوە.

داواکارانی ئاڵایەکی باکووری ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئیستۆنییەکان زیاتر خۆیان بە نەتەوەیەکی باکووری دەزانن وەک لە نەتەوەیەکی باڵتیکی،[١٧] ئەمەش لەسەر بنەمای پەیوەندییە کولتووری و مێژوویییەکانیان لەگەڵ سوێد، دانمارک، و بەتایبەتی فینلاند.

پێشانگای وێنە

[دەستکاری]

ئەمانەش ببینە

[دەستکاری]

تێبینییەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ بە ئەڵمانی: "Farben"؛ بە ئیستۆنی: "värvid"

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. 1 2 «Estonian Flag Act». Riigi Teataja. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
  2. 1 2 «Riigi Teataja 6 juuli 1922 — DIGAR Eesti artiklid».
  3. ↑ «Minevikuminutid: sinimustvalge oli okupatsioonivastane sümbol». ERR (بە ئیستۆنی). ٢١ی شوباتی ٢٠١٨. لە ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  4. ↑ Vivat Academia. Üliõpilasseltsid ja korporatsioonid Eestis. EÜS kirjastus, 2007. Pages 80, 85–87
  5. ↑ Vahtla، Aili (٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٤). «Feature: First Estonian flag, hidden for decades, turns 140». ERR News. ERR. لە ١٧ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  6. ↑ «Estonia's Blue-Black-White Tricolour Flag». Embassy of Estonia, Washington, D.C. ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی نیسانی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  7. ↑ «Eesti Vabariigi seadus riigilipu ja riigivapi kohta» (بە ئیستۆنی). Riigi Teataja. ٧ی ئابی ١٩٩٠. لە ٣ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  8. ↑ «National Symbols». Office of the President of the Republic. لە ٣ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  9. ↑ Maruste، Rait (٢٠٢٤). The Road to Estonian Statehood. Estonian Academy of Sciences. لاپەڕە ٢٥٠. ژپنک ٩٧٨٩٩٤٩٧٣٥٤٥٧. لە ٣ی ئازاری ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  10. 1 2 3 4 5 «Estonian Flag Act». Riigi Teataja. Riigikantselei, Justiitsministeerium. ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠١٨. لە ٢٨ی شوباتی ٢٠١٩ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٧ی شوباتی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  11. ↑ «Eesti lipp». Riigikantselei. لە ٢٤ی ئابی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  12. ↑ «Eesti Vabariigi riigilipu ja riigivapi etalonkujutiste kinnitamise kohta» [Regarding the confirmation of reference images of the flag and coat of arms of the Republic of Estonia]. Riigi Teataja (بە ئیستۆنی). ٧ی تەممووزی ١٩٩٢. لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
  13. ↑ «Eesti lipulaulu saamisloost». Ajaleht Eesti Kirik (بە ئیستۆنی). ٢٦ی ئایاری ٢٠٠٩. لە ٢١ی شوباتی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
  14. ↑ «Flag of Estonia: History of the Estonian Flag». Estonian Free Press. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
  15. ↑ Vivat Academia. Üliõpilasseltsid ja korporatsioonid Eestis. EÜS kirjastus, 2007. Pages 80, 85–87
  16. ↑ Tarand، Kaarel (٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠١). «Lippude vahetusel» (بە ئیستۆنی). Eesti Päevaleht. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی نیسانی ٢٠٠٩ ھێنراوە.
  17. ↑ «Estonian Life» (PDF). Estonian Ministry of Foreign Affairs. ٢٠٠٤. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٠٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٦ی نیسانی ٢٠٠٩ ھێنراوە.

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]

میدیای پەیوەندیدار بە National flag of Estonia لە ویکیمیدیا کۆمنز

داڕێژە:Estonia topics داڕێژە:Flag of Europe

ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ئاڵای ئیستۆنیا تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئاڵای_ئیستۆنیا&oldid=1607361»