بۆ ناوەڕۆک بازبدە

ئاڵای ئازەربایجان

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
ئاڵای ئازەربایجان
دامەزران٩ی تشرینی دووەمی ١٩١٨
دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوەئازەربایجان
چەشنسێ مەودای ئاسۆیی
ڕێژەی ڕووبەر2:1
ڕەنگlight blue، سوور، سەوز، سپی
وێنا دەکاتمانگ و ئەستێرە، مانگیلە، کێڵگە، eight-pointed star

ئاڵای نیشتمانیی ئازەربایجان، کە زۆربەی کات وەک ئاڵای سێڕەنگ (بە ئازەربایجانی: خوێندنەوە: ئووچڕەنگلی بایراقÜçrəngli Bayraq) ئاماژەی پێ دەکرێت، سێڕەنگێکی ئاسۆیییە (سێڕەنگ) کە لە سێ ھێڵی قەبارە یەکسان بە ڕەنگەکانی شینی گەش، سوور، و سەوز؛ مانگێکی سپی؛ و ئەستێرەیەکی ھەشتپەڕ لە ناوەڕاستیدا پێکدێت. ئاڵاکە بووەتە دیارترین و ناسراوترین ھێمای ئازەربایجان. شینە گەشەکە نوێنەرایەتیی ناسنامەی تورکی ئازەربایجان دەکات، سوورەکە نوێنەرایەتیی پێشکەوتن دەکات، و سەوزەکە نوێنەرایەتیی ئیسلام دەکات، کە ئایینی زۆرینەی ئازەربایجانە.

ڕۆژی ئاڵای ئازەربایجان، کە ھەموو ساڵێک لە ٩ی تشرینی دووەمدا بەڕێوە دەچێت، بە یاسای ژمارە ٥٩٥ لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩دا دامەزرا. ئەم ڕۆژە یادی یەکەم پەسەندکردنی فەرمیی سێڕەنگەکە وەک ئاڵای نیشتمانی لە لایەن کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان دەکاتەوە، کە لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩١٨دا ڕووی دا. ئاڵاکە لە لایەن کۆمارەکەوە بەکار دەھێنرا تا داگیرکاریی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٢٠. دوای سەربەخۆییی وڵاتەکە لە یەکێتیی سۆڤیەت، لە ٥ی شوباتی ١٩٩١دا، بە گۆڕانکارییەکی کەم لە ڕەنگ و قەبارەدا دووبارە جێگیر کرایەوە.

لە دەستووری نیشتمانیدا ئاماژە بە ئاڵاکە کراوە و دوو جار لە سروودی نیشتمانیدا، سروودی ئازەربایجان، ناوی ھاتووە. لەسەر وشکانی، ئاڵاکە وەک ئاڵای شارستانی، دەوڵەت و ئاڵای جەنگی بەکار دەھێنرێت؛ لەسەر دەریا، وەک ئاڵای شارستانی، دەوڵەت، نیشانە دەریایییەکان، و نیشانەی دەریایی بەکار دەھێنرێت. یاسای ئازەربایجان بەکارھێنان و نیشاندانی ئاڵاکە ڕێک دەخات و لە بێڕێزیکردن دەیپارێزێت. ئاڵاکە ھەروەھا پێگەی فەرمیی لە ناخچیڤان ھەیە، کە کۆمارێکی خۆبەڕێوەبەرە لە ناو ئازەربایجاندا.[١]

مێژوو

[دەستکاری]

کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان (١٩١٨–١٩٢٠)

[دەستکاری]
ئاڵای ئازەربایجان لە نێوان ٢١ی حوزەیران و ٩ی تشرینی دووەمی ١٩١٨
ئاڵای کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان کە لە لایەن محەممەد ئەمین ڕەسووڵزادەوە لە ساڵانی کۆچبەریدا دروست کراوە

لە ٢٨ی ئایاری ١٩١٨دا، کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان (ئەی-دی-ئاڕ) سەربەخۆییی ڕاگەیاند. یەکێک لە یەکەمین کردەوەکانی کۆمارەکە پەسەندکردنی ھێما نیشتمانییەکان بوو. بە وەرگرتنی ئیلھام لە ئاڵای ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان یەکەم ئاڵای دەوڵەتی خۆی لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩١٨دا پەسەند کرد، کە مانگێکی سپی و ئەستێرەیەکی سپیی ھەشتپەڕی لەسەر پاشبنەمایەکی سوور نیشان دەدا.[٢][٣] ئاڵا نوێیەکە نزیکەی وەک یەک بوو لەگەڵ ئاڵا کۆنەکەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، کە ئەویش خاوەنی ئەستێرەیەکی ھەشتپەڕ بوو تا ساڵی ١٨٤٤ کاتێک بە ئەستێرەی پێنجپەڕ گۆڕدرا.[٢][٤] لێکچوونی نێوان ئاڵاکان ڕەنگدانەوەی باڵادەستیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو لەو کاتەدا، ھەروەھا پەیوەندیی نەتەوەییی نێوان دانیشتووانە تورکەکانی ئەی-دی-ئاڕ و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو.[٥]

لە ماوەی چەند مانگێکدا، ئاڵا نوێیە پەسەندکراوەکە کەوتە ژێر پرسیارەوە بەھۆی ئەوەی تەنھا نوێنەرایەتیی تورکایەتی دەکرد.[٦] لەبەر ئەوە، پێشنیار کرا ئاڵایەکی نوێ دروست بکرێت. ئاڵا نوێیەکە دەبوو ڕەنگدانەوەی سێ بیرۆکە بێت: تورکایەتی، ئیسلامیزم و ئارەزووی پێشکەوتن. ئەم بیرۆکانە ڕەنگدانەوەی ئایدۆلۆژیای فەرمیی ئەی-دی-ئاڕ بوون، کە بریتی بوو لە «تورکایەتیکردن، ئیسلامیکردن، و مۆدێرنکردن».[٧][٨][٩] پێکھێنانی ئەم بیرۆکانە لەژێر کاریگەریی کارەکانی ئایدۆلۆژیستی ئیسلامی جەمالەدین ئەفغانی بوو کە لە پەرتووکەکانی «فەلسەفەی یەکێتیی نیشتمانی و جەوھەری ڕاستەقینەی یەکگرتنی ئایینی» و «یەکێتیی ئیسلامی»دا نووسیویەتی کە پێشکەوتنی گەلانی موسڵمان لەژێر مەرجی چەسپاندنی ئایینی، یەکێتیی نیشتمانی و خوێندنی نەریتە پێشکەوتووەکانی دەوڵەتداریی ئەورووپیدا ئەگەری ھەیە.[١٠]

لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩١٨دا، ڕەشنووسی ئاڵایەکی نوێکراوەی دەوڵەت پەسەند کرا. ڕەنگەکانی ئاڵاکە لە چەمکی «تورک بکە، ئیسلامی بکە، ئەورووپی بکە»ی عەلی بەی حوسێنزادە وەرگیراون.[١١] ئاڵا نوێیەکە سێڕەنگێکی ئاسۆییی شین، سوور و سەوز بوو لەگەڵ مانگێکی سپی و ئەستێرەیەکی ھەشتپەڕ کە لە ناوەڕاستدا دانرابوو.[١٢][٢]

لە ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩١٨دا، ئاڵای نوێکراوەی دەوڵەت لەسەر تەلاری پەرلەمانی ئازەربایجان بەرز کرایەوە. لە وتارێکدا بۆ پەرلەمان، محەممەد ئەمین ڕەسووڵزادە، سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانیی ئازەربایجان کە سەربەخۆییی ئەی-دی-ئاڕی ڕاگەیاندبوو، وتی: «[...] و لەبەر ئەم ھۆکارە، بەڕێزان، ئەنجومەنی نیشتمانی ئەم ئاڵا سێ ڕەنگەی بەرز کردووەتەوە، کە نوێنەرایەتیی ئازەربایجان دەکات، و ئەم ئاڵایە، کە ھێمای سەروەریی تورک، کلتووری ئیسلامی، و دەسەڵاتی ئەورووپیی مۆدێرنە، ھەمیشە بەسەرمانەوە دەشەکێتەوە. ئەم ئاڵایە، کاتێک بەرز کرایەوە، جارێکی تر دانایەندرێتەوە».[١٣][١٤]

بەکارھێنانی ئاڵای کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان دوای ١٩٢٠

[دەستکاری]
نیشانەیەک کە لە لایەن فەوجی ئازەربایجانەوە دەپۆشرا کە لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا بۆ ئەڵمانیای نازی دەجەنگان

دوای ڕووخانی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان لە نیسانی ١٩٢٠دا لە دوای داگیرکاریی سوپای سوور، ئاڵاکەیان لە لایەن ڕێکخراوە کۆچبەرەکانەوە لە دەرەوەی یەکێتیی سۆڤیەت بەکار دەھێنرا. لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، ئاڵای ئەی-دی-ئاڕ لە لایەن کەرتەکانی فەوجی ئازەربایجانەوە بەکار دەھێنرا، کە پێکھاتەی سەربازیی ئیتنیکی ئازەربایجانی بوون و لە لایەنی ئەڵمانیای نازی دەجەنگان. لەسەر نیشانەکانی قۆڵی یۆنیفۆرمەکانی فەوجی ئازەربایجان سێ ھێڵی ئاسۆییی یەکسان بە ڕەنگەکانی شین، سوور و سەوز؛ مانگێکی سپی؛ و ئەستێرەیەکی پێنجپەڕ لەسەر کێڵگەیەکی سوور نیشان درابوون.[١٤][١٥]

ئاڵای ئەی-دی-ئاڕ لە کاتی کۆنگرەیەکی ئازەربایجانییەکان بە سەرۆکایەتیی مەیجەری پێشووی سۆڤیەتیی ئازەربایجانی عەبدولڕەحمان فەتەلیبەیلی، کە لە بەرلینی ئەڵمانیا لە ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٤٣دا بەڕێوە چوو، بەکار ھێنرا.[١٦] لە ساڵی ١٩٢٢دا، محەممەد ئەمین ڕەسووڵزادە لە ڕووسیای سۆڤیەتەوە، لە ڕێگەی فینلاندەوە بۆ تورکیا ھەڵات. لە کاتی مانەوەی لەوێ لە ساڵی ١٩٥٢دا، کۆپییەکی ئاڵای ئەی-دی-ئاڕی دروست کرد، کە دوواتر دای بە ھاوڕێکەی گیولمیرزا باگیرۆڤ. باگیرۆڤ بە نھێنی ئاڵاکەی ھێنایە ئازەربایجان و لە ساڵی ١٩٧٦دا لە ماڵەکەیدا لە ماشتەگا ھەڵواسی.[١٧] لە تەممووزی ٢٠٠٣دا درا بە مۆزەخانەی نیشتمانیی مێژووی ئازەربایجان و لەو کاتەوە لە مۆزەخانەکەدا پارێزراوە.[١٨]

لە ساڵی ١٩٥٦دا، خۆپیشاندەرێک بە ناوی جاھید ھیلالۆغڵو ئاڵای ئەی-دی-ئاڕی لەسەر کۆشکی کچ لە باکوو بەرز کردەوە، وەک نیشاندانی سەرپێچیی خۆی بەرامبەر ئازەربایجانی سۆڤیەت. ھیلالۆغڵو سزای چوار ساڵ زیندانیکردنی بەسەردا سەپێنرا و لایەنگرەکەی چەنگیز عەبدوڵڵایەو خرایە ژێر چاودێریی پزیشکییەوە.[١٩]

ئازەربایجانی سۆڤیەت (١٩٢٠–١٩٩١)

[دەستکاری]
ئاڵای ئازەربایجانی سۆڤیەت لە نێوان ١٩٥٢ و ١٩٩٠. ڕێژە: ١:٢

لە ٢٨ی نیسانی ١٩٢٠دا، ئازەربایجان بوو بە کۆمارێکی سۆڤیەت، وەک کۆماری سۆشیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان (ئازەربایجانی سۆڤیەت). ئاڵاکانی دەوڵەتی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان لەم ماوەیەدا قەدەغە کران.[٢٠][٢١] لەکاتێکدا لەژێر دەسەڵاتی سۆڤیەتدا بوو، ئازەربایجانی سۆڤیەت ھەشت ئاڵای جیاوازی بەکار ھێنا. زۆربەی ئاڵاکان تەنھا بە کەمی دەگۆڕدران. گونجاندنەکان ئەنجامی ساڵە سەرەتایییە ئاڵۆزەکانی یەکێتیی سۆڤیەت بوون لە قەوقاز. یەکەم ئاڵای نافەرمیی ئازەربایجانی سۆڤیەت لە کاتی داگیرکردنی باکوو لە لایەن سۆڤیەتەوە لە ٢٨ی نیسانی ١٩٢٠دا بەکار ھات.[٢٢]

یەکەم ئاڵای فەرمیی ئازەربایجانی سۆڤیەت لە ١٩ی ئایاری ١٩٢١دا، لە یەکەم دەستووریدا لە ژێر ماددەی ١٠٤دا پەسەند کرا.[٢٣][٢٤] لەو کاتەدا، زمانی دەوڵەتی ئازەربایجانی سۆڤیەت تورکیی ئازەربایجانی بوو و ئەلفوبێکەی لەسەر بنەمای ڕێنووسی عەرەبی بوو. لەبەر ئەوە، وشەکانی «ئەی-ئێس-ئاڕ» بە عەرەبی نووسرابوون.[٢٤] ھەشتەم و دوایین ئاڵای ئازەربایجانی سۆڤیەت لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٢دا دەرچوو. دیزاینەکە ھاوشێوەی ئاڵای یەکێتیی سۆڤیەت بوو بەڵام ھێڵێکی ئاسۆییی شینی لە خوارەوە لەخۆگرتبوو، کە چارەکێکی بەرزیی ئاڵاکەی دەگرتەوە. پێناسی ئاڵاکە بەم شێوەیە بوو:

ئاڵای نیشتمانیی کۆماری سۆشیالیستی سۆڤیەتی ئازەربایجان پانێڵێکە کە لە دوو ھێڵی ئاسۆییی ڕەنگاوڕەنگ پێکدێت: بەشە سوورە سەرەکییەکەی سێ لەسەر چواری پانییەکەیە و بەشە خوارەوەکەی شینە، کە نزیکەی چارەکێکی پانیی ئاڵاکەیە و وێنەیەک لە گۆشەی سەرەوەی چەپی ھێڵە سوورەکەدا ھەیە، لە لای دارەکە و چەکوش و داسێکی زێڕین، و لە سەروویانەوە ئەستێرەیەکی سووری پێنجپەڕ کە بە لێواری زێڕین دەورە دراوە. ڕێژەی پانی بۆ درێژی ١:٢ـە.[٢٥]

کۆماری ئازەربایجان (١٩٩١–ئێستا)

[دەستکاری]
گۆڕەپانی ئاڵای نیشتمانی لە باکوو

لە کۆتاییی ساڵانی ١٩٨٠دا، لە کاتی نائارامییەکانی ئازەربایجانی سۆڤیەتدا، ئاڵای سێ ڕەنگی کۆماری دیموکراتی ئازەربایجان لە خۆپیشاندانەکانی داوای سەربەخۆیییدا بەکار ھات.[٢٦][٢٧] لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠دا، لە کاتی یەکەم دانیشتنی ئەنجومەنی باڵای کۆماری خۆبەڕێوەبەری ناخچیڤان، ئاڵای ١٩١٨ی ئەی-دی-ئاڕ وەک ئاڵای نیشتمانیی دەوڵەتی خۆبەڕێوەبەر پەسەند کرا.[٢٨] ئەم ئاڵایە دوواتر بە مەرسوومی «سەبارەت بە گۆڕینی ناو و ئاڵای نیشتمانیی ئازەربایجانی سۆڤیەت» پەسەند کرا. مەرسوومەکە لە ٢٩ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠دا لە لایەن سەرۆکی ئازەربایجانی سۆڤیەتەوە دەرچوو و لە ٥ی شوباتی ١٩٩١دا لە لایەن سۆڤیەتی باڵای ئازەربایجانی سۆڤیەتەوە پەسەند کرا.[٢٩][١٢] یەکەم دەستوور لە دوای سەربەخۆیی لە ١٢ی تشرینی دووەمی ١٩٩٥دا دوای دەنگدانێکی نیشتمانی پەسەند کرا؛ یەکێک لە ماددەکان وەسفی ئاڵای سێ ڕەنگی کۆمارەکەی کردبوو.[٢٨][٢٩]

لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧دا، سەرۆکی ئازەربایجان ئیلھام عەلیێڤ مەرسوومێکی «سەبارەت بە دروستکردنی گۆڕەپانی ئاڵای نیشتمانی» لە باکوو دەرکرد.[٣٠] گۆڕەپانەکە دارە ئاڵایەکی بەرزی ١٦٢ مەتری ھەبوو کە کێشەکەی ٢٢٠ تەن بوو. ئەو ئاڵایەی لەسەر دارەکە دەشەکایەوە ٣٥ مەتر پان و ٧٠ مەتر درێژ بوو، و کێشەکەی ٣٥٠ کیلۆگرام بوو.[٣١][٣٢] مۆزەخانەیەک کە تەرخان کراوە بۆ ئاڵای نیشتمانییش لە پاڵ دارە ئاڵاکە دروست کرا. لە ١ی ئەیلوولی ٢٠١٠دا، ئاڵاکە بە فەرمی بەرز کرایەوە بۆ کردنەوەی مۆزەخانەکە؛ دوواتر بوو بە بەرزترین دارە ئاڵای بێ پاڵپشتی جیھان،[٣٣] تا لە ساڵی ٢٠١١دا لە لایەن دارە ئاڵای دووشەنبەی ١٦٥ مەتریی تاجیکستانەوە پێشی کەوت.[٣٤] دارە ئاڵاکە لە ساڵی ٢٠١٧دا بەھۆی مەترسیی ڕووخانی پێکھاتەکە بۆ سەر زەوییەکانی بۆلیڤاردی باکوو ھەڵوەشێنرایەوە.[٣٥]

پێشانگای کاتھێڵی ئاڵاکانی ئازەربایجان

[دەستکاری]

دیزاین

[دەستکاری]
نەخشەی دروستکردنی ئاڵای ئازەربایجان

ئاڵای نیشتمانیی ئازەربایجان لە سێ ھێڵی ئاسۆیی بە پانیی یەکسان پێکدێت، لە سەرەوە بۆ خوارەوە: شینی کاڵ، سوور، و سەوز. مانگێکی سپی و ئەستێرەیەکی ھەشتپەڕ لە ناوەڕاستدان. وەسفی سەرەتاییی ئاڵاکە، لەگەڵ ڕێژەکەی، لە دەستووری ئازەربایجاندا ئاماژەی پێ کراوە:

ئاڵای دەوڵەتی کۆماری ئازەربایجان لە سێ ھێڵی ئاسۆیی بە ھەمان پانی پێکدێت. ھێڵە سەرەوەکە شینە، ھێڵە ناوەڕاستەکە سوورە، و ھێڵە خوارەوەکە سەوزە؛ لە ناوەڕاستی ھێڵە سوورەکەدا لە ھەردوو لای ئاڵاکە مانگێکی سپی لەگەڵ ئەستێرەیەکی ھەشتپەڕ نیشان دراوە. پانیی ئاڵاکە نیوەی درێژییەکەیەتی.[٣٦]

تایبەتمەندیی زیاتری ئاڵاکە لە مەرسوومی سەرۆکایەتیدا، «سەبارەت بە ئاڵای نیشتمانیی کۆماری ئازەربایجان»، کە لە ٥ی شوباتی ١٩٩١دا دەرچوو، بە وردی ڕوون کرایەوە. ڕێژەکە بە ١:٢ مایەوە،[٣٧] کە لە سەردەمی سۆڤیەتدا بەکار دەھێنرا.[٢٤][٣٨] ھەر ھێڵێک بە تەواوی تا یەک لەسەر سێی تەواوی بەرزیی ئاڵاکە درێژ دەبێتەوە. ئەستێرەکە و مانگەکە لە ناوەڕاستی ھێڵە سوورەکەدا جێگیر کراون. تیرەی دەرەوەی ھەردوو مانگەکە و بازنەی ناوەوەی سوور لەگەڵ تیرەی ئەستێرەکەدا یەک دەگرنەوە. تیرەی ئەستێرەکە یەک لەسەر شەشی بەرزیی ئاڵاکەیە، لەکاتێکدا بازنەی ناوەوەی ئەستێرەکە یەک لەسەر دوانزەی بەرزیی ئاڵاکەیە.[٣٨]

ڕەنگ

[دەستکاری]

ئاڵاکە بە ڕەنگەکانی سەوز، سوور، شینی ئاسمانی، و سپی ڕەنگ کراوە. تایبەتمەندییە وردەکانی ڕەنگەکانی لە مەرسوومی ساڵی ٢٠٠٤ «سەبارەت بە ڕێساکانی ئاڵای نیشتمانیی کۆماری ئازەربایجان» دەرچووە.

شێوازی ڕەنگەکانی پێش ساڵی ٢٠١٣ بەم شێوەیەیە:

شێوازی ڕەنگەکان پێش ٢٠١٣

 شین سوور سەوز
ئاڕ-ئەی-ئێڵ ٥٠١٥ ٣٠٢٠ ٦٠٢٤
سی-ئێم-وای-کەی ١٠٠-٢٢-٠-٢٤ ٠-١٠٠-٧٧-١٢ ١٠٠-٠-٤٢-٣٢
ھێکس #0098C3 #E00034 #00AE65
ئاڕ-جی-بی ٠-١٥٢-١٩٥ ٢٢٤-٠-٥٢ ٠-١٧٤-١٠١

ڕەنگەکان، کە لە ساڵی ٢٠١٣دا نوێ کرانەوە[٣٩] و لە ساڵی ٢٠١٨دا پەسەند کران[٤٠] و لە پانتۆندا دیاری کران، بەم شێوەیەن:

شێوازی ڕەنگەکان ٢٠١٣–ئێستا

 شین سوور سەوز
ئاڕ-ئەی-ئێڵ ٥٠١٢ ٣٠١٨ ٦٠١٨
پانتۆن ٣٠٦ سی سوور ٠٣٢ سی ٣٦٢ سی
سی-ئێم-وای-کەی ١٠٠-٢٠-٠-١١ ٠-٧٩-٧٣-٦ ٤٩-٠-٧٠-٣٨
ھێکس #00B5E2 #EF3340 #509E2F
ئاڕ-جی-بی ٠-١٨١-٢٢٦ ٢٣٩-٥١-٦٤ ٨٠-١٥٨-٤٧

ھێماکان

[دەستکاری]

شینە گەشەکە ھێمای میراتی تورکیی ئازەربایجانە، سوورەکە ڕەنگدانەوەی دروستکردنی دەوڵەتێکی مۆدێرن و گەشەپێدانی دیموکراسییە، و سەوز ھێمای ئیسلامە.[٢٨][٤١][٤٢] لە ناوەڕاستی ئاڵاکەدا، کە لە ھەردوو لای پێشەوە و پشتەوە دەردەکەوێت، مانگ و ئەستێرەیەک ھەیە، کە لە مانگێکی سپی و ئەستێرەیەکی ھەشتپەڕ پێکدێت.[٢٩][٤٣]

لەکاتێکدا مانگ و ئەستێرە بە شێوەیەکی باو وەک نیشانەی ئیسلام دەبینرێن، ھەندێک مێژوونووس و توێژەر ھاوڕا نین لەسەر ئەوەی بۆچی ئەستێرەی ھەشتپەڕ لەسەر ئاڵاکەیە. فەتەلی خان خۆیسکی ئاماژە بە ھەشت پیتەکەی وشەی «ئازەربایجان» (آذربایجان) دەکات کاتێک بە عەرەبی دەنووسرێت.[١٠] ھەشت خاڵەکەی ئەستێرەکە ھەروەھا وا بیر دەکرێتەوە کە نوێنەرایەتیی ھەشت گەلە تورکەکە بکەن کە لە سەردەمی پێش سۆڤیەتدا پۆلێن کرابوون:[٢٨] ئازەربایجانییەکان، عوسمانییەکان (تورکەکان)، چەگەتایییەکان، تاتارەکان، قیپچاکەکان، سەلجووقەکان، و تورکمانەکان.[٤٣][٤٤] ئەگەری ھەیە قیپچاکەکان لە ڕاستیدا ڕەنگدانەوەی دوو گەل بن، کازاخەکان و کێرگیزییەکان، کە بەو شێوەیە دەبنە ھەشت.[٤٥]

پڕۆتۆکۆڵ

[دەستکاری]
ئاڵای ئازەربایجان لەسەر تەلاری باڵیۆزخانەی ئازەربایجان لە پاریس

بەپێی ماددەی ٢ی یاسای ژمارە ٦٨٣ی کۆماری ئازەربایجان، کە ڕێکەوتەکەی ٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ـە (ھەروەک لە ١ی ئەیلوولی ٢٠٠٥دا ھەموار کراوەتەوە)، ئاڵای نیشتمانی دەبێت لە لایەن ئەمانەی خوارەوە بەرز بکرێتەوە:[٤٥][٤٦]

پایە تەلارەکان ئۆتۆمبێلەکان
سەرۆکی ئازەربایجان ☑ ☑
سەرۆک وەزیرانی ئازەربایجان ☑ ☑
سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی ☑ ☑
ئەنجومەنی وەزیران ☑
دادگای دەستووریی ئازەربایجان ☑
دادگای باڵای ئازەربایجان ☑
ئەنجومەنی دادوەری-یاساییی ئازەربایجان ☑
دەسەڵاتە جێبەجێکارە ناوەندییەکان ☑ ☑
داواکاری گشتیی بانکی ناوەندیی ئازەربایجان ☑ ☑
کۆمیسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکانی ئازەربایجان ☑
ژووری ئازەربایجان ☑
ئەنجومەنی باڵای ناخچیڤان ☑
ئەنجومەنی وەزیرانی ناخچیڤان ☑
دادگای باڵای ناخچیڤان ☑
دەسەڵاتە جێبەجێکارە ناوخۆیییەکانی ناخچیڤان ☑ ☑
کۆمیسیاری مافەکانی مرۆڤ ☑
جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی ☑
باڵیۆزخانەکان لە ئازەربایجان ☑
کونسوڵخانەکان لە ئازەربایجان ☑
ئەو کەشتییانەی لە کۆدی بازرگانیی دەریاییدا تۆمار کراون ☑
کەشتییە بیانییەکان لە ناو ئاوەکانی ئازەربایجاندا ☑
خاڵە سنوورییەکانی ئازەربایجان ☑
ئەندامێکی پاسەوانی نیشتمانیی ئازەربایجان کە ئاڵای نیشتمانیی بەدەستەوەیە

ئاڵای نیشتمانی دەبێت ھەروەھا لەسەر تەلارەکان، دادگا سەربازییەکان و بارەگاکانی یەکە سەربازییەکان و کەشتییە دەریایییەکانی ھێزە چەکدارەکانی کۆماری ئازەربایجان لەم حاڵەتانەی خوارەوەدا بەرز بکرێتەوە:[٤٥][٤٦]

لە کاتی پشووە گشتییەکاندا

لە کاتی سوێندی سەربازیدا

لە حاڵەتی خەڵاتکردنی یەکە سەربازییەکان یان دادگا سەربازییەکاندا

کاتێک یەکەیەکی سەربازی یان کەشتییەکی سەربازی لەسەر خاکی وڵاتێکی تر بێت

کاتێک بە شێوەیەکی ستوونی و بەبێ دارە ئاڵا ھەڵدەواسرێت، دەبێت ئاڵای ئازەربایجان لەسەر دیواری تەلارەکە بە شێوەیەکی ستوونی دابنرێت، بە جۆرێک کە لایە سەوزەکەی ئاڵاکە لە لای چەپ دەربکەوێت.[٤٧]

پاراستنی یاسایی

[دەستکاری]

بێڕێزیکردن بە ئاڵا لە ئازەربایجان بە تاوان دادەنرێت. بەپێی ماددەی ٣٢٤ی یاسای سزای ئازەربایجان «بێڕێزیکردن بە ئاڵای دەوڵەت یان نیشانی دەوڵەتی کۆماری ئازەربایجان» سزاکەی بریتییە لە سنووردارکردنی ئازادییەکان تا دوو ساڵ یان زیندانیکردن تا یەک ساڵ.[٤٨] بێڕێزیکردن دەکرێت لە لایەن کەسانی تەمەن سەروو ١٦ ساڵەوە لە ڕێگەی چەندین کردەوەی گشتیی جیاوازەوە ئەنجام بدرێت، کە ئاماژە بێت بۆ ڕەفتارێکی بێڕێزانە بەرامبەر ئاڵاکە، بۆ نموونە لەناوبردنی، زیان پێگەیاندنی، یان کێشانی وێنە یان نووسینی سوکایەتیکەر لەسەری.

ڕۆژی ئاڵای دەوڵەت

[دەستکاری]

ڕۆژی ئاڵای دەوڵەتی ئازەربایجان بە یاسای ژمارە ٥٩٥ دامەزرا، کە لە ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٩دا لە لایەن سەرۆک ئیلھام عەلیێڤەوە دەرکرا. ساڵانە لە ٩ی تشرینی دووەمدا بەڕێوە دەچێت. ئەو ڕێکەوتە لە وڵاتەکەدا بە ڕۆژی پشووی کار دادەنرێت.[٤٩] لە کاتی وتارەکەیدا لە ڕێوڕەسمی کردنەوەی گۆڕەپانی ئاڵای دەوڵەت، ئیلھام عەلیێڤ ڕای گەیاند کە ھۆکاری واژووکردنی فەرمانەکە لە ١٧ی تشرینی دووەم ئەوە بووە کە ئاڵای ئەی-دی-ئاڕ لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٩٠دا وەک ئاڵای دەوڵەتی کۆماری ئازەربایجان دووبارە جێگیر کراوەتەوە.[٥٠]

کاریگەری

[دەستکاری]

وتەکەی ڕەسووڵزادە (بە ئازەربایجانی: «بیر کەرە یووکسەلەن بایراق، بیر داھا ئینمەز!»؛ «ئاڵاکە کاتێک بەرز کرایەوە جارێکی تر دانایەندرێتەوە!») دروشمی سەرەکیی سەربەخۆییی ئازەربایجان بوو لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا.[٥١] لە ساڵی ١٩١٩دا، جەعفەر جەبەرلی ھۆنراوەی «بۆ ئاڵای ئازەربایجان»ی بۆ یادکردنەوەی ھێماکانی دەوڵەتی ئازەربایجان نووسی.[٥٢]

ئاڵای نیشتمانی ھەروەھا لە سروودی نیشتمانیی ئازەربایجاندا، «سروودی ئازەربایجان»، لە ڕستەکانی پێنجەم و پازدەیەمدا ئاماژەی پێ کراوە. ئەم بەشانە خاوەنی ئەم وەرگێڕانە ئینگلیزییە نافەرمییەن: «بە ئاڵای سێ ڕەنگەوە بە دڵخۆشی بژی!» و «بۆ بەرز ڕاگرتنی ئاڵای شەرەفمەندت.»[٥٣]

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «The Constitution of Nakhchivan Autonomous Republic». Nakhchivan Autonomous Republic. ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٣. Article 10. The symbols of Nakhchivan Autonomous State: The state symbols of Nakhchivan Autonomous Republic are the state flag, emblem of the Azerbaijan Republic and the national anthem of the Azerbaijan Republic.
  2. 1 2 3 Vasilevich 2014، لاپەڕە 97.
  3. ↑ Ahmedov 2010، لاپەڕە 22.
  4. ↑ Marshall 2017، لاپەڕە 100.
  5. ↑ Swietochowski 1995، لاپەڕە 69.
  6. ↑ Swietochowski 1995، لاپەڕە 71.
  7. ↑ Tokluoglu 2005، لاپەڕە 734.
  8. ↑ Suny 1996، لاپەڕە 219.
  9. ↑ Swietochowski & Collins 1999، لاپەڕە 54.
  10. 1 2 Ahmedov 2010، لاپەڕە 23.
  11. ↑ Smith 2001، لاپەڕە 13.
  12. 1 2 Heydarov & Bagiyev 2005، لاپەڕە 11.
  13. ↑ Hasanli 2015، لاپەڕە 148.
  14. 1 2 Fərhadoğlu، Tapdıq (٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١). «Azərbaycanda Dövlət Bayrağı Günü qeyد olunur» [Azerbaijan celebrates State Flag Day]. Voice of America (بە ئازەربایجانی). لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  15. ↑ Drobyazko & Karaschuk 1999، لاپەڕە 17.
  16. ↑ Yaqublu 2009، لاپەڕە 262.
  17. ↑ «'Yaşıl donlu, mavi gözlü, al yanaqlı sevdiyim…'» [One I love with a green dress, blue eyes, red cheeks…]. Azadliq Radiosu (بە ئازەربایجانی). ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  18. ↑ «Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyində tarixi Cümhuriyyət bayrağımız mühafizə olunur» [Our historical Republican flag is preserved in the National History Museum of Azerbaijan]. National Museum of History of Azerbaijan (بە ئازەربایجانی). ٢٧ی ئایاری ٢٠٢١. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  19. ↑ İsmayıllı، Sevda (٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣). «Sovet vaxtı Azərbaycan bayrağını Qız Qalasından asan Cahid Hilaloğlu kimdir?» [Who is Jahid Hilaloglu, the man who hoisted the Azerbaijani flag from the Maiden Tower in Soviet times?]. Azadliq Radiosu (بە ئازەربایجانی). لە ١ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  20. ↑ Goltz 1998، لاپەڕە 72.
  21. ↑ Altstadt 2017، لاپەڕە 49.
  22. ↑ Pope 2005، لاپەڕە 116.
  23. ↑ Hille 2010، لاپەڕە 193.
  24. 1 2 3 «Azərbaycan SSR-in bayraqları» [Flags of the Azerbaijan SSR] (PDF). Presidential Library (بە ئازەربایجانی). لاپەڕە ٢٤–٢٥. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  25. ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "azssr2" نەدراوە
  26. ↑ Bolukbasi 2013، لاپەڕە 10.
  27. ↑ Ahmedov 2010، لاپەڕە 25.
  28. 1 2 3 4 Özer 2019، لاپەڕە 9.
  29. 1 2 3 Bordeleau 2013، لاپەڕە 235.
  30. ↑ «Azerbaijan marks National Flag Day». Trend News Agency. ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  31. ↑ «World's Largest Flag Taken Down After Flagpole Wilts In Azerbaijan». RadioFreeEurope/RadioLiberty (بە ئینگلیزی). ٣ی شوباتی ٢٠١١. لە ١٢ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  32. ↑ Lomsadze، Giorgi (٩ی ئەیلوولی ٢٠١٠). «Azerbaijan Raises the World's Biggest Flagpole». Eurasianet (بە ئینگلیزی). لە ١٢ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  33. ↑ Rookwood 2022، لاپەڕە 861.
  34. ↑ «In Tajikistan, The World's Tallest Flagpole...Without A Flag». RadioFreeEurope/RadioLiberty (بە ئینگلیزی). ٢٤ی نیسانی ٢٠١٣. لە ١٢ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  35. ↑ Isayev، Heydar (١٤ی شوباتی ٢٠٢٢). «Azerbaijan to erect – again – the world's tallest flagpole». Eurasianet (بە ئینگلیزی). لە ١٣ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  36. ↑ Article 23.II of the Constitution «The Constitution of the Republic of Azerbaijan». Official website of the President of the Republic of Azerbaijan. ٢٠٠٢. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی تەممووزی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١١ ھێنراوە.
  37. ↑ «Azərbaycan dövlət rəmzləri» [Azerbaijani state symbols]. National Assembly (بە ئازەربایجانی). لە ٦ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  38. 1 2 «1331-VKQ – Azərbaycan Respublikası Dövlət Bayrağının təsvirinin təsdiq edilməsi haqqında» [1331-VKG – On approval of the image of the State Flag of the Republic of Azerbaijan]. e-qanun.az (بە ئازەربایجانی). Ministry of Justice.
  39. ↑ «"Azərbaycan Respublikası Dövlət bayrağının istifadəsi qaydaları haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə» [On amendments to the Law of the Republic of Azerbaijan "On the rules of use of the State Flag of the Republic of Azerbaijan"] (بە ئازەربایجانی). National Assembly. لە ١٣ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  40. ↑ «Azərbaycan Respublikası Dövlət Bayrağının təsvirinin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu». e-qanun.az. Ministry of Justice of Azerbaijan. لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
  41. ↑ Matjunin 2000، لاپەڕەکانی 311–313.
  42. ↑ «Azerbaijan – Details». CIA World Factbook (بە ئینگلیزی). Central Intelligence Agency. لە ڕەسەنەکە لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  43. 1 2 Kindersley 2014، لاپەڕە 236.
  44. ↑ Znamierowski 2001، لاپەڕە 164.
  45. 1 2 3 Sache، Ivan. «Meaning of the flag of Azerbaijan». Intute. لە ١ی ئایاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  46. 1 2 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی <ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Constitution" نەدراوە
  47. ↑ «55 – "Azərbaycan Respublikası Dövlət bayrağının qaldırılması (asılması), endirilməsi, saxlanılması və istehsalı Qaydaları"nın təsdiq edilməsi barədە» [55 – About approval of "Rules of raising (hanging), lowering, storage and production of the State flag of the Azerbaijani Republic"]. e-qanun.az (بە ئازەربایجانی). Ministry of Justice. ٢٥ی ئازاری ٢٠٠٥. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  48. ↑ «Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi» [Criminal Code of the Republic of Azerbaijan]. e-qanun.az (بە ئازەربایجانی). Ministry of Justice. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  49. ↑ «Azerbaijan celebrates National Flag Day». Trend News Agency. ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠. لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  50. ↑ «Ilham Aliyev attended the opening ceremony of the State Flag Square». president.az (بە ئینگلیزی). لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  51. ↑ Çağla 2019، لاپەڕەکانی 31–55.
  52. ↑ «"Azərbaycan bayrağına" (Cəfər Cabbarlı)» ["To Azerbaijani flag" (Jafar Jabbarly)]. Azadliq Radiosu (بە ئازەربایجانی). ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤. لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
  53. ↑ «National Anthem of the Republic of Azerbaijan». Embassy of the Republic of Azerbaijan in the People's Republic of China. لە ڕەسەنەکە لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١١ ھێنراوە.

وێژە

[دەستکاری]

Swietochowski، Tadeusz (١٩٩٥). Russia and Azerbaijan: a Borderland in Transition (بە ئینگلیزی). New York: Columbia University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٣١-٠٧٠٦٨-٣.

بەستەرە دەرەکییەکان

[دەستکاری]

میدیای پەیوەندیدار بە ئاڵای ئازەربایجان لە ویکیمیدیا کۆمنز

ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە ئاڵای ئازەربایجان تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئاڵای_ئازەربایجان&oldid=1609504»