ئاگرۆئیکۆلۆجی
| ئاگرۆئیکۆلۆجی | |
|---|---|
 | |
| لقی | ژینگەناسی، agricultural science |
| بابەتی لاوەکی | Q3518646 |
| کەسێکی دیار | Pierre Rabhi |
| جێبەجێکار | agroecologist |
ئاگرۆئیکۆلۆجی (یان ژینگەناسیی کشتوکاڵی) بوارێکی ئەکادیمییە کە لەو پڕۆسە ژینگەییانە دەکۆڵێتەوە کە لە سیستمەکانی بەرھەمھێنانی کشتوکاڵیدا جێبەجێ دەکرێن. بەکارھێنانی بنەما ژینگەیییەکان دەتوانێت پێشنیاری شێوازە نوێیەکانی بەڕێوەبردن لە سیستمە ژینگەیییە کشتوکاڵییەکاندا بکات. ئەم زاراوەیە دەتوانێت ئاماژە بێت بۆ زانستێک، بزووتنەوەیەک، یان کارێکی کشتوکاڵی. پسپۆڕانی ئاگرۆئیکۆلۆجی لە جۆرە جیاوازەکانی سیستمە ژینگەیییە کشتوکاڵییەکان دەکۆڵنەوە. بواری ئاگرۆئیکۆلۆجی بەستراوە نییە بە یەک شێوازی دیاریکراوی کشتوکاڵکردن، چ ئۆرگانی، نوێبوونەوەی، یەکگرتوو، یان پیشەسازی، چڕ یان بەرفراوان بێت، ھەرچەندە ھەندێک کەس ناوی ئاگرۆئیکۆلۆجی بە تایبەتی بۆ کشتوکاڵی جێگرەوە بەکاردەھێنن.
پێناسە
[دەستکاری]ئاگرۆئیکۆلۆجی بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک شێوازێکی یەکگرتوو پێناسە دەکرێت کە لە پەیوەندییە ژینگەیی، کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانی ناو سیستمە کشتوکاڵییەکان دەکۆڵێتەوە.[١] داڵگارد و ھاوکارانی ئاماژە بە ئاگرۆئیکۆلۆجی دەکەن وەک لێکۆڵینەوە لە کارلێکەکانی نێوان ڕوەکەکان، ئاژەڵەکان، مرۆڤەکان و ژینگە لە ناو سیستمە کشتوکاڵییەکاندا. فرانسیس و ھاوکارانیشی بە ھەمان شێوە ئەم پێناسەیە بەکاردەھێنن، بەڵام پێیان وابوو کە دەبێت تەنیا بۆ بەرھەمھێنانی خۆراک بێت.[٢]
ئاگرۆئیکۆلۆجی شێوازێکی گشتگیرە کە ھەوڵ دەدات کشتوکاڵ و کۆمەڵگە ناوخۆیییەکان لەگەڵ پڕۆسە سروشتییەکان بگونجێنێت بۆ بەرژەوەندیی ھاوبەشی سروشت و بژێوی ژیان.[٣]
ئاگرۆئیکۆلۆجی لە بنەڕەتدا فرەبوارە، بە زانستەکانی وەک وەرزێری (ئاگرۆنۆمی)، ژینگەناسی، زانستی ژینگە، کۆمەڵناسی، ئابوورناسی، مێژوو و ئەوانی ترەوە. ئاگرۆئیکۆلۆجی زانستە جیاوازەکان بەکاردەھێنێت بۆ تێگەیشتن لە توخمەکانی سیستمە ژینگەیییەکان وەک تایبەتمەندییەکانی خاک و کارلێکی نێوان ڕوەک و مێروو، ھەروەھا زانستە کۆمەڵایەتییەکان بەکاردەھێنێت بۆ تێگەیشتن لە کاریگەرییەکانی شێوازەکانی کشتوکاڵکردن لەسەر کۆمەڵگە لادێنشینەکان، ئاستەنگە ئابوورییەکان لە پەرەپێدانی ڕێگا نوێیەکانی بەرھەمھێنان، یان فاکتەرە کولتوورییەکان کە شێوازەکانی کشتوکاڵکردن دیاری دەکەن.[٤] تایبەتمەندییەکانی سیستمە ژینگەیییە کشتوکاڵییە لێکۆڵدراوەکان دەکرێت بریتین بن لە: بەرھەمداری، سەقامگیری، بەردەوامی و دادپەروەری. ئاگرۆئیکۆلۆجی تەنیا لە ئاستێکی دیاریکراودا سنووردار نییە؛ دەکرێت لە جینێکی تاکەکەسەوە تا تەواوی دانیشتووانێک، یان لە کێڵگەیەکی تاکی ناو کێڵگەیەکی دیاریکراوەوە تا سیستمە جیھانییەکان بگرێتەوە.[٥]
جۆرەکان
[دەستکاری]ئاگرۆئیکۆلۆجی دەکرێت بە چەندین شێوازی جیاواز وەسف بکرێت. یەکێک لە تێڕوانینەکان جەخت لەسەر ئاگرۆئیکۆلۆجیی سیستمی ژینگەیی دەکاتەوە، کە لە ژینگەناسیی سیستمەکانەوە وەرگیراوە و سەرنج دەخاتە سەر تێگەیشتن لە کێڵگەکان وەک سیستمە ژینگەیییە یەکگرتووەکان. ئەم شێوازە شیکاری بۆ ڕۆیشتنی وزە، سووڕی ماددە خۆراکییەکان، و کارلێکە ژینگەیییەکان لە نێوان پێکھاتە زیندوو و نازیندووەکانی سیستمێکی ژینگەیی کشتوکاڵی دا دەکات.[٦]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Dalgaard، Tommy؛ Hutchings، Nicholas J؛ Porter، John R (١ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣). «Agroecology, scaling and interdisciplinarity». Agriculture, Ecosystems & Environment. ١٠٠ (1): ٣٩–٥١. Bibcode:٢٠٠٣AgEE..١٠٠...٣٩D. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٦٧-٨٨٠٩(٠٣)٠٠١٥٢-X. ISSN ٠١٦٧-٨٨٠٩.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی) - ↑ Francis؛ et al. (٢٠٠٣). «Agroecology: the ecology of food systems». Journal of Sustainable Agriculture. ٢٢ (3): ٩٩–١١٨. Bibcode:٢٠٠٣JSusA..٢٢c..٩٩F. doi:١٠.١٣٠٠/J٠٦٤v٢٢n٠٣_١٠. S2CID ٤١٣٨٢٤٢.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی) - ↑ Ewert، Frank؛ Baatz، Roland؛ Finger، Robert (٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣). «Agroecology for a Sustainable Agriculture and Food System: From Local Solutions to Large-Scale Adoption». Annual Review of Resource Economics (بە ئینگلیزی). ١٥ (1): ٣٥١–٣٨١. Bibcode:٢٠٢٣ARRE...١٥..٣٥١E. doi:١٠.١١٤٦/annurev-resource-١٠٢٤٢٢-٠٩٠١٠٥. ISSN ١٩٤١-١٣٤٠. لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی);|hdl-access=پێویستی بە|hdl=ھەیە (یارمەتی) - ↑ Dalgaard، Tommy (١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٣). «Agroecology, scaling and interdisciplinarity». Agriculture, Ecosystems & Environment. ١٠٠: ٣٩–٥١. Bibcode:٢٠٠٣AgEE..١٠٠...٣٩D. doi:١٠.١٠١٦/S٠١٦٧-٨٨٠٩(٠٣)٠٠١٥٢-X.
{{cite journal}}:|bibcode=length بپشکنە (یارمەتی) - ↑ ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "dalgaard" نەدراوە - ↑ Altieri، Miguel A. (١٩٩٥). Agroecology: the science of sustainable agriculture. Internet Archive. Boulder, Colo. : Westview Press; London: IT Publications. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٣٣-١٧١٧-٥.
