ئاپیا
ئاپیا | |
|---|---|
 نەخشەی ئاپیا | |
| وڵات | ساموا |
| ناوچە | تواماساگا |
| بازنە | ڤایماوگای ڕۆژاوا و فالێیاتای ڕۆژھەڵات |
| دامەزرێنرا | ١٨٥٠ەکان |
| بوو بە پایتەخت | ١٩٥٩ |
| ڕووبەر | |
| • شار | ٤٧٫٨٠ میلی چوارگۆشە (١٢٣٫٨١ کیلۆمەتری چوارگۆشە) |
| • شاری | ٢٠٫٠ میلی چوارگۆشە (٥١٫٨ کیلۆمەتری چوارگۆشە) |
| بەرزایی | ٧ پێ (٢ مەتر) |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢١) | |
| • شار | ٣٥،٩٧٤ |
| • شاری | ٣٥،٩٧٤ |
| ناوچەی کاتی | UTC+١٣ (WST) |
| کەشووھەوا | Af |
.jpg)
ئاپیا (Samoan: [a.pi.a]) پایتەخت و گەورەترین شاری ساموایە. دەکەوێتە کەناری ناوەندیی باکووری ئووپۆلوو، دووەم گەورەترین دوورگەی ساموا. ئاپیا دەکەوێتە ناو ناوچەی ڕامیاریی (itūmālō) تواماساگا.
ناوچەی شاریی ئاپیا (کە بەگشتی بە شاری ئاپیا ناسراوە) خاوەنی دانیشتووانێکی ٣٥،٩٧٤ کەسییە (سەرژمێریی ٢٠٢١). سنوورە جوگرافییەکانی لە ڕۆژھەڵاتەوە نزیکەی لە گوندی لێتۆگۆ لە ڤایماوگاوە درێژ دەبێتەوە بۆ ڕۆژاوا لە ناوچە پیشەسازییە نوێیەکەی ئاپیا کە درێژ دەبێتەوە بۆ گوندی ڤایتێلێ لە فالێیاتادا.
مێژوو
[دەستکاری]
ئاپیا لە بنەڕەتدا گوندێکی بچووک بوو (دانیشتووانی لە ١٨٠٠دا ٣٠٤ کەس بوو[٢])، کە پایتەختی وڵاتەکە ناوەکەی لێ وەرگرتووە. گوندی ئاپیا تا ئێستاش لەناو پایتەختە مۆدێرنە گەورەکەی ئاپیادا ماوە، کە گەشەی کردووە بۆ ناوچەیەکی شاریی بەرفراوان کە چەندین گوند لەخۆدەگرێت. وەک ھەر نیشتەجێبوونێکی تری وڵاتەکە، گوندی ئاپیا «ماتای» (ڕابەران) و «فائالووپێگا» (بنەچەناسی و سڵاوی باو)ی تایبەت بە خۆی ھەیە بەپێی «فائا سامۆوا».[ژێدەر پێویستە]
شاری مۆدێرنی ئاپیا لە ١٨٥٠ەکاندا دامەزرا، و لەوەتەی ١٩٥٩ پایتەختی فەرمیی سامۆوایە.[٣] سێوومانۆتافا پۆگای سەرۆکی باڵا بوو تا مردنی لە ١٨٩٨.
بەندەرەکە شوێنی بەرەنگاربوونەوەی دەریاییی ١٥ی ئاداری ١٨٨٩ بوو کە تێیدا حەوت کەشتی — لە ئەڵمانیا، ئەمریکا و بەریتانیاوە — ڕەتیان کردەوە بەندەرەکە جێ بھێڵن، ئەگەرچی گەردەلوولێک بە ڕوونی خەریک بوو نزیک دەبووەوە، نەک یەکەم کەشتی کە بجوڵێت ڕووبەڕووی شەرمەزاری ببێتەوە. ھەموو کەشتییەکان نوقم بوون یان زیانی وایان بەرکەوت کە چاک نەکرێنەوە، جگە لە کرۆزەری بەریتانیی «کالیۆپی»، کە توانی بەندەرەکە جێ بھێڵێت، بە خێراییی یەک میل لە کاتژمێرێکدا، و توانی لە گەردەلوولەکە ڕزگاری ببێت. نزیکەی ٢٠٠ کەسی ئەمریکی و ئەڵمانی گیانیان لەدەست دا.[٤]
سامۆوای ڕۆژاوا لەلایەن ئەڵمانیاوە وەک سامۆوای ئەڵمانی لە ١٩٠٠–١٩١٤ فەرمانڕەوایی دەکرا، کە ئاپیا پایتەختەکەی بوو.[ژێدەر پێویستە] لە ئابی ١٩١٤دا، داگیرکردنی سامۆوای ئەڵمانی لەلایەن ھێزێکی نێردراو لە نیوزیلاندەوە دەستی پێ کرد. نیوزیلاند فەرمانڕەوایی دوورگەکانی کرد، (وەک خاکی جێ متمانەی سامۆوای ڕۆژاوا) لە ١٩٢٠ تا سەربەخۆییی سامۆوا لە ١٩٦٢ – سەرەتا لەژێر سپاردەی جۆری سیی کۆمەڵەی نەتەوەکان و پاشان، دوای ١٩٤٥، وەک خاکی جێ متمانەی نەتەوە یەکگرتووەکان.[٥]
وڵاتەکە لە سەرەتای ١٩٠٠ەکاندا ڕووبەڕووی خەبات بۆ سەربەخۆییی ڕامیاری بووەوە، کە لەژێر چاودێریی بزووتنەوەی ماوی نیشتمانیدا ڕێک خرابوو. لەم ماوەیەدا، شەقامەکانی ئاپیا شوێنی ناڕەزایەتی و ڕێپێوانی ئاشتییانە بوون، کە لەو ماوەیەدا چەندین سامۆوایی دەستگیر کران. لەو ڕۆژەی کە بە «شەممەی ڕەش» ناسرا (٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٢٩)، لە کاتی کۆبوونەوەیەکی ئاشتییانەی ماو لە شارۆچکەکەدا، پۆلیسی نیوزیلاند سەرۆکی باڵا تووپووا تاماسێسێ لیالۆفی سێیەمی کوشت.[٦]
لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان بنکەی دەریاییی ئووپۆلووی لە ١٩٤١–١٩٤٤ دروست کرد و کاری پێ کرد.[٧][٨]
جوگرافیا
[دەستکاری]
ئاپیا لەسەر بەندەرێکی سروشتی لە دەمی ڕووباری ڤایسیگانۆ ھەڵکەوتووە. لەسەر دەشتایییەکی کەنار دەریاییی تەسکە و کێوی ڤائێئا (بەرزیی ٤٧٢ مەتر (١٬٥٤٩ پێ))، شوێنی ناشتنی وێژەوان ڕۆبێرت لویس ستیڤنسۆن، ڕاستەوخۆ لە باشووریدایە. دوو ڕیزە گردی سەرەکی بەرەو باشوور لە ھەردوو لای ڕووباری ڤایسیگانۆ درێژ دەبنەوە، کە ڕێگایان لەسەرە. ڕۆژاواترینی ئەمانە ڕێگای بڕینی دوورگەیە، کە یەکێکە لەو کەمە ڕێگایانەی کە لە باکوورەوە بۆ باشوور بە ناوەڕاستی دوورگەکەدا دەچێت بۆ کەناری باشووری ئووپۆلوو.
کەشوھەوا
[دەستکاری]ئاپیا خاوەنی «کەشوھەوای دارستانی باراناویی کەمەرەیی» (Af بەپێی پۆلێنکردنی کەشوھەوای کۆپن) کە پلەی گەرمیی جێگیری ھەیە لە ماوەی ساڵدا. سەرەڕای ئەوە، کەشوھەواکە کەمەرەیی نییە چونکە باکانی بازرگانی میکانیزمی باڵای ئاسمانیین و جگە لەوەش چەند گەردەلوولێک ھەن. وشکترین مانگەکانی ئاپیا تەممووز و ئابن کاتێک بە تێکڕا نزیکەی ٨٠ milliمەتر (٣٫١ in) باران دەبارێت. تەڕترین مانگەکانی لە کانوونی یەکەمەوە تا ئازارە کاتێک تێکڕای بارانبارینی مانگانە بە ئاسانی لە ٣٠٠ milliمەتر (١٢ in) زیاتر دەبێت. تێکڕای پلەی گەرمیی ئاپیا بۆ ساڵەکە ٢٦ °C (٧٩ °ف) یە. ئاپیا ساڵانە بە تێکڕا نزیکەی ٣٬٠٠٠ milliمەتر (١٢٠ in) بارانبارینی ھەیە.
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «ئاپیا (بەرزی: ٢ m or ٦٫٦ پێ) (ئاساییەکان ١٩٩١–٢٠٢٠، بەرز و نزمەکان ١٩٧١–٢٠٢٠)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ٣٦٫٢ (٩٧) |
٣٤٫٦ (٩٤) |
٣٥٫٢ (٩٥) |
٣٦ (٩٧) |
٣٧٫٦ (١٠٠) |
٣٤٫٧ (٩٤) |
٣٣٫٧ (٩٣) |
٣٥٫٩ (٩٧) |
٣٥٫٣ (٩٦) |
٣٤٫٨ (٩٥) |
٣٤٫٩ (٩٥) |
٣٥٫١ (٩٥) |
٣٧٫٦ (١٠٠) |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٣٠٫٦ (٨٧) |
٣٠٫٨ (٨٧) |
٣٠٫٩ (٨٨) |
٣١٫١ (٨٨) |
٣٠٫٦ (٨٧) |
٣٠٫٢ (٨٦) |
٢٩٫٨ (٨٦) |
٢٩٫٨ (٨٦) |
٣٠ (٨٦) |
٣٠٫٢ (٨٦) |
٣٠٫٥ (٨٧) |
٣٠٫٧ (٨٧) |
٣٠٫٤٣ (٨٦٫٨) |
| نێونجی ڕۆژانە | ٢٧٫٦ (٨٢) |
٢٧٫٧ (٨٢) |
٢٧٫٧ (٨٢) |
٢٧٫٨ (٨٢) |
٢٧٫٣ (٨١) |
٢٧٫١ (٨١) |
٢٦٫٦ (٨٠) |
٢٦٫٦ (٨٠) |
٢٦٫٨ (٨٠) |
٢٧ (٨١) |
٢٧٫٤ (٨١) |
٢٧٫٥ (٨٢) |
٢٧٫٢٦ (٨١٫٢) |
| نێونجی کەمترین پلە | ٢٤٫٥ (٧٦) |
٢٤٫٦ (٧٦) |
٢٤٫٥ (٧٦) |
٢٤٫٥ (٧٦) |
٢٤ (٧٥) |
٢٣٫٩ (٧٥) |
٢٣٫٥ (٧٤) |
٢٣٫٤ (٧٤) |
٢٣٫٦ (٧٤) |
٢٣٫٩ (٧٥) |
٢٤٫٢ (٧٦) |
٢٤٫٤ (٧٦) |
٢٤٫٠٨ (٧٥٫٣) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | ١٦٫٢ (٦١) |
١٩٫٥ (٦٧) |
٢٠٫٧ (٦٩) |
١٩٫٥ (٦٧) |
١٤٫٩ (٥٩) |
١٧٫٦ (٦٤) |
١٧٫٩ (٦٤) |
١٨٫١ (٦٥) |
١٧٫٥ (٦٤) |
١٩٫٤ (٦٧) |
١٨٫٩ (٦٦) |
١٩٫٥ (٦٧) |
١٤٫٩ (٥٩) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٤٨٢٫٨ (١٩٫٠١) |
٤٠٦٫٣ (١٦) |
٣٠٢ (١١٫٨٩) |
٢٣١٫٨ (٩٫١٣) |
٢٤٤٫٦ (٩٫٦٣) |
١٣٩٫٢ (٥٫٤٨) |
١٣٢٫٨ (٥٫٢٣) |
١١٢٫٣ (٤٫٤٢) |
١٤٣٫٣ (٥٫٦٤) |
٢٢٠٫٧ (٨٫٦٩) |
٢٦٠٫٥ (١٠٫٢٦) |
٤١٣٫٧ (١٦٫٢٩) |
٣٬٠٩٠ (١٢١٫٦٧) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١.٠ mm) | ٢٠٫٥ | ١٨٫٤ | ١٨٫١ | ١٣٫٩ | ١٣٫٢ | ١٠٫١ | ١٠٫٧ | ٩٫٩ | ١٢ | ١٣٫١ | ١٥٫٥ | ١٧٫٨ | ١٧٣٫٢ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ١٤٩ | ١٦٠ | ١٧٣ | ١٨٦ | ١٩٣ | ١٩٧ | ٢١٣ | ٢١٩ | ٢٠٧ | ١٩٩ | ١٨١ | ١٥٤ | ٢٬٢٣٠ |
| سەرچاوەی یەکەم: World Meteorological Organization[٩] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: World Bank (sunshine 1971–2000)[١٠] | |||||||||||||
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ «Weather Underground: Apia, Samoa».
- ↑ «Population and Housing Census Report 2006» (PDF). Samoa Bureau of Statistics. تەممووز 2008. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە 21ی تەممووزی 2011 ئەرشیڤ کراوە. لە 16ی کانوونی یەکەمی 2009 ھێنراوە.
- ↑ "Samoa", Encyclopædia Britannica
- ↑ «Hurricane at Apia, Samoa 15–16 March 1889». US Department of Navy, Naval Historical Center. ٢٤ی ئازاری ٢٠٠٢. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی نیسانی ٢٠٠٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی شوباتی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ MacLean, James (٢ی شوباتی ٢٠٠٥). «Imperialism as a Vocation: Class C Mandates». لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٢٥ی ئابی ٢٠٠٧. لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧ ھێنراوە.
{{cite news}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر) - ↑ Ministry for Culture and Heritage (٢ی ئەیلوولی ٢٠١٤). «The rise of the Mau movement – New Zealand in Samoa | NZHistory, New Zealand history online». Nzhistory.net.nz. لە ١ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی شوباتی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ Built of US Navy basesUS Navy
- ↑ «Straw | Operations & Codenames of WWII». codenames.info.
- ↑ «World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020 — Apia». National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ «Environmental and Social Management Framework for the Samoa Agriculture Competitiveness Enhancement Project» (PDF). World Bank. ٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠١١. لاپەڕە ٥٤. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٦ ھێنراوە.
