ئاوازدانەر

ئاوازدانەر
لقی	مۆسیقاژەن، بوونیار
بواری پیشە	نووسینەوەی مۆسیقا، نووسینەوەی مۆسیقا
Patron saint	Saint Cecilia
پۆلی پیشەیی (ISCO-08)	2652
پۆلی پیشەیی (ISCO-88)	2453
پێڕست	lists of composers، list of lists of composers by nationality
پۆل بۆ پۆلە هاوناوەکان	Category:Wikipedia categories named after composers
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ئاوازدانەر لویس نیکۆڵاس کڵێرامباوڵتی فەرەنسیی، لەکاتی ئاواز دانان لەسەر تەختەکلیلی مۆسیقایی

ئاوازدانەر (بە ئینگلیزی: Composer) ئەو کەسەیە کە مۆسیقا دادەڕێژێت یان دەنووسێت یان دروستدەکات بەھەموو شێوەکانییەوە، کەواتە مۆسیقاناس یان ئاوازداڕێژ ئەو کەسەیە کە بیر دەکاتەوە و مۆسیقا دەنووسێت کە سیستمێکیی بەکێش/ڕیتمداری دیاریکراو لەخۆدەگرێت، و دەشێت وەرگێرێک ھەبێت بۆ ئەو ڕیتمانە، کە یان گۆرانیبێژە یان ئەو ئامێرانەن کە ئادائەکان جێبەجێ دەکەن، ھەروەھا ئەرکی ڕیزکردنی ڕەگەزەکانی دەکەوێتە سەر بەشێوەیەکی کە ڕوخسارێکی جوانی پێوەدیاربێت. ئەو ڕەگەزانەش ئەمانە دەگرێتەوە: لەرینەوە، ئاواز، ڕیتم، تۆن و زەنگی مۆسیقایی. تێگەیشتن و تێروانینەکان لە ئاوازدانەران لەسەردەمێکەوە بۆ سەردەمێکی تر گۆڕاوە و جیاواز بووە. سەرەتای ناسینمان و ئاشنابوونمان بە ئاوازدانەر دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی چواردەھەم (کۆتایییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست). لەو ماوەیەدا، زۆربەی ئاوازدانەران کارییان دەکرد بۆ کڵێسا یان بۆ کەسێکی دەوڵەمەند یان بۆ سەرخەرێکی پادشایی/پادشایەک، و زۆر بەکەمی ئەم کەسانە کاری ترییان نەبووە، زۆرێکییان ھۆنراوەنووس بوون. زۆرێک لەو مۆسیقاانەی کە ئاوازدانەران نووسیوییانە لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەرەتاکانی چەرخی ڕێنیسانس (سەدەی پانزەھەمیی زاینیی)، دەکرێت دەنگەکان یان ئامێرە مۆسیقایییەکان جێبەجێیان کردبێت جێگۆڕکێیانە.

ئاوازدانەران و نمایشکاران

تێبینیی مۆسیقی وەک کۆمەڵێک ئاڕاستە بۆ ھونەرمەندی نمایشکار کار دەکات، بەڵام زنجیرەیەکی تەواوی ئەگەرەکان ھەیە سەبارەت بەوەی کە تا چەند نمایشکارەکە شێوەی کۆتاییی بەرھەمەکە دیاری دەکات کە لە کاتی نمایشدا پێشکەش دەکرێت.

تەنانەت لە پارچە مۆسیقایەکی ڕۆژاواییی نەریتییشدا، کە تێیدا ھەموو ئاوازەکان، تەبایییەکان و ھێڵەکانی باس لە تێبینیی مۆسیقیدا نووسراون، نمایشکارەکە پلەیەک لە ئازادیی ھەیە بۆ زیادکردنی لێکدانەوەی ھونەری بۆ بەرھەمەکە، بە ھۆکاری وەک گۆڕینی دەربڕین و داڕشتن، و ھەڵبژاردنی ئەوەی چەند کات بدات بە فێرماتاس (نۆتەکانی گرتن) یان وەستان، و -لە حاڵەتی ئامێرە ژێدارەکاندا، ئامێرە فوودارەکان یان ئامێرە مسینەکان- دیاریکردنی ئەوەی ئایا کاریگەرییە دەربڕینەکان وەک لەرزین یان تەنزیم بەکاربھێنرێت. بۆ گۆرانیبێژ یان نمایشکار، پرۆسەی بڕیاردان لەسەر چۆنییەتیی ئەنجامدانی مۆسیقایەک کە پێشتر دانراوە و تۆمار کراوە، بە «لێکدانەوە» ناودەبرێت. دەکرێت لێکدانەوە جیاوازەکانی نمایشکاران بۆ ھەمان بەرھەمی مۆسیقی زۆر جیاواز بن، لە ڕووی ئیتیمۆ (تێمپۆ)ی ھەڵبژێردراو و شێوازی ژەنین یان گۆرانیگوتن یان داڕشتنی ئاوازەکان. ئاوازدانەران و نووسەرانی گۆرانی کە مۆسیقای خۆیان پێشکەش دەکەن، لێکدانەوەی دەستبەجێ ئەنجام دەدەن، ڕێک وەک ئەوانەی مۆسیقای کەسانی دیکە دەژەنن. کۆمەڵە بژاردە و تەکنیکە ستانداردەکان کە لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا ھەن، بە نەریتی نمایش ئاماژەیان پێ دەکرێت، لەکاتێکدا لێکدانەوە بەگشتی بۆ واتای بژاردە تاکەکەسییەکانی نمایشکاران بەکاردێت.

ھەرچەندە پارچە مۆسیقا زۆربەی جار یەک دانەری ھەیە، بەڵام ئەمە ھەمیشە بەو شێوەیە نییە. بەرھەمێکی مۆسیقی دەکرێت چەند ئاوازدانەرێکی ھەبێت، کە ئەمەش زۆر جار لە مۆسیقای جەماوەریدا ڕوودەدات کاتێک گرووپێک بۆ نووسینی گۆرانییەک ھاوکاری دەکەن، یان لە شانۆی مۆسیقیدا، کە تێیدا گۆرانییەکان دەکرێت لەلایەن یەک کەسەوە بنووسرێن، و ڕێکخستنی بەشە ھاوەڵەکان و نووسینی پێشەکی لەلایەن ڕێکخەرێکەوە ئەنجام بدرێت، و دەکرێت تێکستەکانیش لەلایەن کەسێکی سێیەمەوە بنووسرێن.

دەکرێت پارچە مۆسیقایەک لە تێکست، وێنە یان، لە سەدەکانی بیستەم و بیست و یەکەمدا، بەرنامەکانی کۆمپیوتەر دایبڕێژن کە ڕوونی دەکەنەوە یان باس لەوە دەکەن کە چۆن گۆرانیبێژ یان مۆسیقاژەن دەبێت دەنگە مۆسیقییەکان دروست بکات. نموونەکانی ئەم مەودایە لە دەنگی زەنگی با لە کاتی ھەوادا دەست پێ دەکات، تا مۆسیقای تاقیکاری لە سەدەی بیستەم کە تێبینییەکی گرافیکی بەکاردەھێنێت، تا دەگاتە داڕشتنە دەقییەکان وەک «لە حەوت ڕۆژەکە» (بە ئەڵمانی: Aus den sieben Tagen)، تا دەگاتە بەرنامەکانی کۆمپیوتەر کە دەنگەکان بۆ پارچە مۆسیقییەکان ھەڵدەبژێرن. ئەو مۆسیقایەی کە بە شێوەیەکی بەرفراوان سوود لە ھەڕەمەکی و شانس وەردەگرێت، پێی دەوترێت مۆسیقای ئەلێتۆری، و پەیوەستە بە ئاوازدانەرە ھاوچەرخە چالاکەکانی سەدەی ٢٠، وەک جۆن کەیج، مۆرتۆن فێڵدمان، و ویتۆڵد لووتۆسواڤسکی.

سروشت و ئامرازەکانی جیاوازیی تاکەکەسیی مۆسیقا دەگۆڕێت، ئەمەش بەپێی کلتووری مۆسیقیی وڵاتەکە و ئەو ماوە کاتییەی کە تێیدا نووسراوە. بۆ نموونە، ئەو مۆسیقایەی کە لە سەردەمی بارۆکدا دانراوە، بەتایبەتی لە ئیتیمۆی خاودا، زۆربەی جار لە نەخشەیەکی ڕووتدا دەنووسرا، بەو چاوەڕوانییەی کە نمایشکارەکە ڕازاندنەوەی بۆژەنراو بۆ ھێڵی ئاوازەکە لە کاتی نمایشدا زیاد بکات. ئەم ئازادییە بەگشتی لە سەردەمەکانی دواتردا کەم بووەوە، ئەمەش پەیوەندی بە زیادبوونی بەکارھێنانی تۆماری وردتر لەلایەن ئاوازدانەرانەوە ھەبوو لە شێوەی دینامیکی، وردەکاری و ھتد؛ ئاوازدانەران زیاتر بە شێوەیەکی یەکگرتوو ڕوون بوونەتەوە لەوەی چۆن دەیانەوێت مۆسیقاکەیان لێک بدرێتەوە، ھەرچەندە ئاستی وردی و توندیی سەپاندنی ئەم مۆسیقایە لە ئاوازدانەرێکەوە بۆ ئاوازدانەرێکی تر دەگۆڕێت. بەھۆی ئەم ڕەوتەی ئاوازدانەران کە لە ڕێنمایییەکانیان بۆ نمایشکارەکە وردتر و دەوڵەمەندتر بوون، لە کۆتاییدا کلتوورێک گەشەی کرد کە تێیدا دڵسۆزی بۆ مەبەستی نووسراوی دانەرەکە بوو بە خاوەن بایەخێکی زۆر. بە دڵنیایییەوە ئەم کلتوورە مۆسیقییە پەیوەستە بەو پێزانینە بەرزەی (کە دەگاتە ئاستی ڕێزلێنان) کە زۆربەی جار ئاوازدانەرە کلاسیکییە پێشەنگەکان لەلایەن نمایشکارانەوە وەری دەگرن.

بزووتنەوەی نمایشی ئاگادارانەی مێژوویی تا ڕادەیەک ئەگەری پەرەپێدانی مۆسیقای لەلایەن نمایشکارەوە بە شێوەیەکی ڕژد (جدی) زیندوو کردەوە وەک ئەوەی لە ئەنجامەکەدا ھاتووە، بەتایبەتی مۆسیقای بارۆک و مۆسیقای سەردەمی کلاسیکی سەرەتایی. بزووتنەوەکە دەکرێت وەک ئامرازێک بۆ دروستکردنی «دڵسۆزییەکی گەورەتر» بۆ ئەسڵەکە لەو بەرھەمانەی کە لە کاتێکدا دانراون کە چاوەڕوان دەکرا نمایشکاران بۆژەنینی تێدا بکەن، لەبەرچاو بگیرێت. لە چەشنەکانی تردا جگە لە مۆسیقای کلاسیک، نمایشکار بەگشتی ئازادیی زیاتری ھەیە؛ بەم شێوەیە، بۆ نموونە، کاتێک ژەنیارێکی مۆسیقای باوی ڕۆژاوایی «کاڤەرێک» بۆ گۆرانییەکی پێشوو دروست دەکات، چاوەڕوانییەکی کەم ھەیە بۆ لێکدانەوەی وردی ئەسڵەکە؛ ھەروەھا دڵسۆزیی ورد مەرج نییە خاوەن بایەخێکی زۆر بێت (جگە لە حاڵەتێکی دەگمەن لە پڕۆسەی تێبینیی «نۆتە بۆ نۆتە» بۆ گۆرانییە بەناوبانگەکانی ژەنینی سۆڵۆ لەسەر گیتار).

لە مۆسیقای ھونەریی ڕۆژاواییدا، ئاوازدانەر بەزۆری ئامێرەکان بۆ داڕشتنەکانی خۆی ڕێک دەخات، بەڵام لە شانۆی مۆسیقی و لە مۆسیقای پۆپدا، ڕەنگە ھۆنەرەکان دابەشکارێک بەکرێ بگرن و ڕێکی بخەن بۆ ئەنجامدانی ھاوکاتکردنەکە. لە ھەندێک حاڵەتدا، ڕەنگە گۆرانینووسێکی پۆپ بە ھیچ شێوەیەک تێبینی بەکارنەھێنێت، و لەبری ئەوە گۆرانییەکە لە مێشکی خۆیدا دابنێت و پاشان لە ڕێگەی یادگەیەوە بیژەنێت یان تۆماری بکات. لە مۆسیقای جاز و مۆسیقای باودا، تۆمارە بەرچاوەکانی نمایشکارە کاریگەرەکان ئەو قورسایییەیان پێ دەدرێت کە نۆتە نووسراوەکان لە مۆسیقای کلاسیکدا دەیگێڕن. لەمێژە خوێندنی داڕشتن زاڵ بووە بەسەر خوێندنی شێواز و نەریتەکانی مۆسیقای کلاسیکی ڕۆژاوایی، بەڵام پێناسی داڕشتن ئەوەندە فراوانە کە دروستکردنی گۆرانییە مۆسیقییە باوەکان و نەریتییەکان و پارچە مۆسیقییەکان بگرێتەوە تا ئەو بەرھەمانەی کە بە شێوەیەکی خۆرسک بۆژەنراون وەک کارەکانی نمایشکارانی جازی ئازاد و تەپڵ لێدەرە ئەفریقییەکان وەک تەپڵ لێدەرانی ئیوی.