ئاموو دەریا

ئاموو دەریا
Origin of the watercourse	Pamir River
دەمی ئاوەکە	South Aral Sea
Basin country	تورکمانستان، ئۆزبەکستان، تاجیکستان، ئەفغانستان
کیشوەر	ئاسیا
وڵات	تورکمانستان، تاجیکستان، ئەفغانستان، ئۆزبەکستان
دابەشکاریی کارگێڕی	پارێزگای غۆر
پۆتانی شوێن	٣٧°٦′٢٢″N ٦٨°١٨′٢٣″E، ٤٤°٦′٣٠″N ٥٩°٤٠′٥٢″E
بەرزی لە ئاستی دەریا	٢٩ مەتر
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ئاموو دەریا، کە لە ڕووی مێژوویییەوە بە ئۆکسووس ناسراوە، ڕووبارێکی سەرەکییە لە ئاسیای ناوەڕاست کە بەناو ئەفغانستان، تاجیکستان، تورکمانستان و ئۆزبەکستاندا تێدەپەڕێت. لە چیاکانی پامیر لە باکووری ھیندۆکوش ھەڵدەقوڵێت، ئاموو دەریا لە یەکگرتنی ھەردوو ڕووباری ڤاخش و پەنج پێکدێت، لە یەدەگی سروشتیی تیگرۆڤایا بالکا لەسەر سنووری نێوان ئەفغانستان و تاجیکستان، و لەوێوە بەرەو باکووری ڕۆژاوا دەڕوات بۆ ناو پاشماوەکانی باشووری دەریای ئاڕاڵ. بەڵام ئەمڕۆ ئاموو دەریا ناگاتە دەریای ئاڕاڵ، و دەمەکەی لە ناوچەیەکی وشکبووەوەدایە، لەو شوێنەی کە جاران دەریای ئاڕاڵ بوو. لە ڕێڕەوی سەرەوەیدا، ڕووبارەکە بەشێک لە سنووری باکووری ئەفغانستان لەگەڵ تاجیکستان، ئۆزبەکستان و تورکمانستان پێکدەھێنێت. لە مێژووی کۆندا، ڕووبارەکە بە سنووری ئێرانی گەورە لەگەڵ توران دادەنرا، کە بە نزیکەیی ھاوتا بوو لەگەڵ ئاسیای ناوەڕاستی ئێستا. تێکڕای لێشاوی ئاموو دەریا ساڵانە نزیکەی ٧٠ کیلۆمەتر سێجایە.

مێژوو

لە کۆتایی ھەزارەی سێیەمی پێش زایین، ئاوزێڵەکە نیشتمانی شارستانییەتێکی دۆڵی ڕووبار بووە، کە لە مێژوودا لەبیرکرابوو تا ئەو کاتەی لەلایەن شوێنەوارناسانی سۆڤیەتەوە لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دۆزرایەوە.

یۆنانییە کۆنەکان بە ئامو دەریایان دەگوت ئۆکسووس. لە سەردەمی کۆندا، ڕووبارەکە بە سنووری نێوان ئێرانی گەورە و توران (بە فارسی: تُوران) دادەنرا. ئاوزێڵی ڕووبارەکە دەکەوێتە ئەو ناوچەیەی نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی پێشووی چەنگیزخان و ئەسکەندەری مەزن، ھەرچەندە ئەوان لە سەردەمی زۆر جیاوازدا بوونیان ھەبووە. کاتێک مەغۆلەکان ھاتنە ناوچەکە، ئاوی ئامو دەریایان بەکارھێنا بۆ ژێرئاوخستنی کۆنییە-ئورگەنج. یەکێک لە ڕێگا باشوورییەکانی ڕێگای ئاوریشم بە درێژایی بەشێکی ئامو دەریا بەرەو باکووری ڕۆژاوا لە تێرمێزەوە تێدەپەڕی پێش ئەوەی بەرەو ڕۆژاوا بڕوات بۆ دەریای قەزوین.

بەپێی «Quaternary International»، ئەگەری ھەیە ڕێڕەوی ئاموو دەریا بەناو بیابانی قەرەقوومدا لە چەند ھەزار ساڵی ڕابردوودا چەندین گۆڕانکاریی گەورەی بەخۆیەوە بینیبێت. زۆربەی کاتەکان — کە تازەترینیان لە سەدەی ١٣ تا کۆتایی سەدەی ١٦ بووە — ئاموو دەریا دەڕژایە ناو ھەردوو دەریای ئاڕاڵ و قەزوین، و لە ڕێگەی لقێکی گەورەوە بە ناوی ڕووباری ئوزبۆی دەگەیشتە ئەمەی دووەمیان. ئوزبۆی لە کەناڵە سەرەکییەکە جیادەبێتەوە ڕێک لە باشووری دەلتای ڕووبارەکەوە. ھەندێک جار لێشاوی ئاوەکە بەناو ھەردوو لقەکەدا کەم تا زۆر یەکسان بوو، بەڵام زۆرجار زۆربەی لێشاوی ئاموو دەریا بەسەر ڕۆژاوادا دابەش دەبوو و دەڕژایە ناو دەریای قەزوین.

خەڵک لە سەدەی پێنجەمدا دەستیان بە نیشتەجێبوون کرد لە بەشی خوارەوەی ئاموو دەریا و ئوزبۆی، و زنجیرەیەکی گەشەسەندووی زەوییە کشتوکاڵییەکان، شارۆچکە و شارەکانیان دامەزراند. لە نزیکەی ساڵی ٩٨٥ی زایینی، بەنداوی گەورەی گورگانج لە خاڵی لقی ڕووبارەکەدا دەستی کرد بە لادانی ئاوەکە بۆ ناو دەریای ئاڕاڵ. ھێزەکانی جەنگیزخان لە ساڵی ١٢٢١دا بەنداوەکەیان وێران کرد، و ئامو دەریا گۆڕا بۆ دابەشکردنی لێشاوەکەی بە شێوەیەکی کەم تا زۆر یەکسان لە نێوان قەدە سەرەکییەکە و ئوزبۆی؛ بەڵام لە سەدەی ١٨دا، ڕووبارەکە دیسانەوە بەلای باکووردا سووڕایەوە و ڕژایە ناو دەریای ئاڕاڵ، کە تا ئێستا بەو ڕێڕەوەدا دەڕوات. ئاوێکی کەمتر و کەمتر بە ناو ئوزبۆیدا دەڕۆیشت. کاتێک گەڕیدەی ڕووسی، بێکۆڤیچ-چێرکاسکی، لە ساڵی ١٧٢٠دا ڕووپێوی ناوچەکەی کرد، ئیتر ئاموو دەریا نەدەڕژایە ناو دەریای قەزوین.