ئاشوور ئێتیل ئیلانی
| ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی | |
|---|---|
| پادشای ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ | |
| فەرمانڕەوایی | ٦٣١–٦٢٧ پ.ز[١] |
| پێشوو | ئاشووربانیپاڵ |
| جێگر | سین شار ئیشکون |
| ھاوسەر | ئانا تاشمێتوم تاکلاک (؟) |
| ئەکەدی | ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی |
| خانەدان | شانشینی سارگۆنی |
| باوک | ئاشووربانیپاڵ |
| دایک | لیبالی شەرات |
| مردن | ٦٢٧ پ.ز[٢] |
ئاشوور ئێتیل ئیلانی، یان ئاشوور ئێتێتل ئیلانی[٣][٤] (بە ئەکەدی-ئاشووریی نوێ: 𒀸𒋩𒉪𒅅𒀭𒈨𒌍،[٥][٦] بە واتای: "ئاشوور گەورە و پادشای درەختە")،[٧] پادشای ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ بووە لە ساڵی ٦٣١ پێش زایین تا ٦٢٧ پێش زایین.[٩] ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی کەسایەتییەکی ناڕوونە و حوکمڕانییەکی کورتی ھەیە کە کەم نووسراوی لێ ماوەتەوە. بەھۆی ئەم نەبوونی سەرچاوەیەشەوە، زانیارییەکی زۆر کەمی کۆنکرێتی سەبارەت بە پادشایەتی و حوکمڕانییەکەی دەتوانرێت دەربکەوێت.
لەوانەیە ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی فەرمانڕەوایەکی لاواز بووبێت چوونکە ھیچ تۆمارێک نییە کە پادشا ھەرگیز ھەڵمەتێکی سەربازیی ئەنجامدابێت یان چووبێت بۆ ڕاوکردن، ئەو چاڵاکییانەی کە پادشاکانی پێشووتری ئاشوور کە بەناوبانگ بوون زۆرجار ئەنجامیان دەدا؛ ئەمەش لە بەرامبەردا ڕەنگە یارمەتیدەر بووبێت بۆ ڕاکێشانی ھەندێک لە ژێردەستەکانی ئاشوور، وەک شانشینی یەھوودا، بۆ ئەوەی لە ژێر کۆنتڕۆڵی ئاشوورەکان ڕزگاریان بێت و دەست بکەن بە مامەڵەکردنی سەربەخۆ. ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی لە ژێر بارودۆخێکی نادیاردا، ھەرچەندە مەرج نییە توندوتیژ بووبێت، یان کوژرابێت سین-شار-ئیشکونی براکەی شوێنی گرتەوە.
پێشینە و کڕۆنۆلۆژیا
[دەستکاری]سەبارەت بە چەند ساڵی کۆتاییی دەسەڵاتی ئاشووربانیپاڵ و سەردەمی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی، کەمیی سەرچاوەی بەردەست بە شێوەیەکی دیار ھەیە. ساڵنامەکانی ئاشووربانیپاڵ کە سەرچاوە سەرەکییەکانی سەردەمی ئەون، لە ساڵی ٦٣٦ پێش زایین زیاتر ناڕۆن.[١٠] ھەرچەندە ساڵی کۆتاییی ئەشوربانیپاڵ زۆرجار وەک ٦٢٧ پێش زایین دادەنرێ و دووبارە دەکرێتەوە،[١١][١٢] ئەمەش دوای نووسراوێک دێت لە حەڕان کە لەلایەن دایکی پادشای بابلی نوێ نەبونید نزیکەی سەدەیەک دواتر دروستکراوە. دوا بەڵگەی ھاوچەرخ بۆ زیندووییی ئاشووربانیپاڵ و حوکمڕانیی وەک پادشا گرێبەستێکە لە شاری نیپوورەوە کە لە ساڵی ٦٣١ پێش زایین ئەنجامدراوە.[٤] بۆ ئەوەی درێژییە سەلمێنراوەکانی سەردەمی جێنشینەکانی ھاوتا بێت، زۆربەی زانایان ھاوڕان لەسەر ئەوەی کە ئاشووربانیپاڵ یان مردووە، یان دەستی لەکارکێشاوەتەوە یان لە ساڵی ٦٣١ پێش زایین لە پۆستەکەی لابراوە.[١٣] لە سێ بژاردەکە، مردنێک لە ساڵی ٦٣١ پێش زایین زۆرترین قبوڵکراوە.[١٠] ئەگەر حوکمڕانیی ئاشووربانیپاڵ لە ساڵی ٦٢٧ پێش زایین کۆتاییی بھاتایە، نووسراوەکانی جێنشینەکانی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی و سین-شار-ئیشکون لە بابل، کە چەند ساڵێک دەگرێتەوە، مەحاڵ دەبوو لەبەر ئەوەی شارەکە لەلایەن پادشای بابلی نوێ نەبوپلاسەرەوە لە ساڵی ٦٢٦ پێش زایین دەستی بەسەردا گیرا بۆ ئەوەی جارێکی تر نەکەوێتە دەستی ئاشوورییەکان.[٦]
ئاشووربانیپاڵ ھەر لە ساڵی ٦٦٠ پێش زایین ناوی جێنشینەکەی ھێنابوو، کاتێک بەڵگەنامەکان ئاماژەیان بە شازادەیەکی جێنشین دەکرد. ئەو لە سەرەتای سەردەمی حوکمڕانیدا لانیکەم باوکی کوڕێک بووە، و ڕەنگە دوو کوڕیش بووە. ئەم کوڕە سەرەتایییانە پێدەچێت ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی و سین-شار-ئیشکون بوون. ئەو گریمانە باوەی کە ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی لە تەمەنێکی گەنجیدا ھاتۆتە سەر تەختی پادشایەتی، لەسەر بنەمای دەستەواژەی "باوکم پەروەردەی نەکردم" ("گەڕانەوە" بە واتای گرنگیدان بە کەسێک تاوەکو بە تەواوی گەورە دەبێت)، کە لە یەکێک لە نووسراوەکانیدا دۆزراوەتەوە. بەڵام ھەمان دەستەواژە لە نوێژێکی ئاشووربانیپاڵدا ھاتووە و پێناچێت ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی زۆر گەنج بووبێت چوونکە شایەدی ئەوە دەدرێت کە لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا منداڵێکی نێری ھەبووە.[١٠]
حوکمڕانی
[دەستکاری]ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی دوای مردنی ئاشووربانیپاڵی باوکی لە ساڵی ٦٣١ پێش زایین لەسەر تەختی پادشایەتی دانیشت.[٦] بەخشینی زەوییەک لەلایەن ئاشوور-ئێتیل-ئیلانییەوە بۆ rab šaqi (ژەنەڕاڵێک کە خزمەتی کردووە لەو کاتەوەی کە کوڕێکی بچووک بووە) سین-شومو-لیشیر ئەوە پیشان دەدات کە ئاشووربانیپاڵ بە مردنێکی سرووشتی مردووە.[١٠] وەک لە زۆرێک لە یەک لە دوای یەکەکانی تری مێژووی ئاشووردا، سەرکەوتنی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی بۆ سەر تەختی ئاشوور، سەرەتا بە دژایەتی و نائارامی بەرەوڕووی بوویەوە.[٦] ھەمان زەوی بەخشین بە سین-شومو-لیشیر ئاماژەیە بۆ کردەوەی بەرپرسێکی ئاشووری بە ناوی نابو-ڕیتو-ئوشوور کە بە یارمەتیی بەرپرسێکی دیکە، سین-شار-ئیبنی، ھەوڵی دەستبەسەرداگرتنی تەختی ئاشوورییان داوە. ڕەنگە سین-شومو-لیشیر یارمەتی پادشای دابێت لە وەستاندنی نابو-ڕیتوو-ئوشوور و سین-شار-ئیبنی.[١٠] بەو پێیەی ھیچ سەرچاوەیەک ئاماژە بە پێچەوانەکەی ناکات، پێدەچێت پیلانەکە تاڕاددەیەک بە خێرایی چەقێنرابێت.[٦] ھەڵکۆڵینەکان لە نەینەوا لە دەوروبەری مردنی ئاشووربانیپاڵەوە زیانی ئاگرکەوتنەوە نیشان دەدەن، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ڕەنگە ئەو پیلانە ھەندێک توندوتیژی و نائارامی لەناو خودی پایتەختدا بەدوای خۆیدا ھێنابێت.[١٠]
بڵاوبوونەوەی نووسراوەکانی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی لە بابلدا ئەوە دەردەخات کە ئەو ھەمان بڕی کۆنترۆڵی لە پارێزگاکانی باشووردا ھەبووە وەک ئەوەی ئاشووربانیپاڵی باوکی ھەیبوو، پادشایەکی وەسیلی ھەبووە (کاندالانو) بەڵام خۆی دەسەڵاتی سیاسی و سەربازی ڕاستەقینەی لەوێ بەڕێوەبردووە. نووسراوەکانی لە ھەموو شارە گەورەکانەوە ناسراون، لەوانە بابل، دلبات، سیپار و نیپوور.[٦] زۆر کەم نووسراوی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی ماون بۆ ئەوەی ھیچ گریمانەیەکی دیاریکراو سەبارەت بە کارەکتەری ئەو بکرێت. ھەڵکۆڵینەکانی کۆشکەکەی لە نەمروود (کالێ) کە یەکێکە لە شارە گرنگەکانی ئیمپراتۆریەتەکە و پایتەختی پێشووی ئیمپراتۆریەت بوو، ڕەنگە ئاماژە بەوە بکات کە ئەو کەمتر شانازی دەکرد لەچاو باوکی چوونکە ھیچ ڕیلیفێک (ھەڵکەندراو و پەیکەر) یان پەیکەرێکی ھاوشێوەی ئەو پەیکەرانەی نەبوو کە کۆشکەکانی پێش خۆی بەکاریان ھێنابوو بۆ وێناکردنی ھێز و سەرکەوتنەکانیان.[١٠] نەبوونی ئەم جۆرە وێناکردنانە ڕەنگە بەشێکی لەبەر ئەوە بێت کە ھیچ تۆمارێک نییە کە ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی ھەرگیز ھەڵمەتێکی سەربازی ئەنجامدابێ یان چووبێ بۆ ڕاوکردنێک. کۆشکەکەی لە نەمروود (کالێ) تا ڕاددەیەک بچووک بوو و ژوورەکانی بچووکی نائاسایی بە پێوەرەکانی شاھانەی ئاشوورییەوە ھەبوو.[١٠] لەوانەیە ھەندێک لە وەسیەتکارانی ئاشوور حوکمڕانیی ئەو شتەیان بەکارھێنابێت کە بە فەرمانڕەوایەکی لاوازیان دەزانی بۆ ڕزگاربوون لە کۆنترۆڵی ئاشوورەکان و تەنانەت ھێرشکردنە سەر بنکە ئاشوورییەکان. لە نز.٦٢٨ پێش زایین، یۆشیا کە بە ڕواڵەت وەسیلەیەکی ئاشوورییە و پادشای یەھوودا بوو لە شام، خاکەکەی فراوانکردەوە تا گەیشتە کەناراوەکان، شاری ئەشدۆدی گرت و ھەندێک لە گەلەکەی خۆی لەوێ نیشتەجێ کرد.[١٠]
زۆرجار بەبێ ھیچ بەڵگەیەکی پشتگیری، گریمانە دەکرێت کە سین-شار-ئیشکون برای ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی لەگەڵیدا شەڕی کردووە بۆ وەرگرتنی تەختی پادشایەتی.[١٠] ھەرچەندە بارودۆخی وردی مردنی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی و سەرھەڵدانی سین-شار-ئیشکونی برای بۆ سەر تەختی پادشایەتی نادیارە، بەڵام ھیچ بەڵگەیەکیش نییە کە ئاماژە بەوە بکات کە ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی لە کودەتایەکدا لە پۆستەکەی لابراوە و/یان کوژراوە.[٦]
نازناوەکان
[دەستکاری]زۆر کەم نووسراو لە ماوەی کورتی حوکمڕانیی ئاشوور-ئێتیل-ئیلانیدا ماونەتەوە. لەسەر خشتی پەرستگای نەبو لە کەلێ پارێزراوە،[١٤] دەتوانرێت ئەم ناونیشانانەی خوارەوە بخوێنرێتەوە:
من ئاشوور-ئێتیل-ئیلانی، پادشای گەردوون، پادشای ئاشوور، کوڕی ئاشووربانیپاڵ، پادشای گەردوون، پادشای ئاشوور، نەوەى ئەسەرحەدۆن، پادشای گەردوون، پادشای ئاشوور.[١٥]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Na’aman 1991، لاپەڕە 243.
- ↑ Lipschits 2005، لاپەڕە 13.
- ↑ Leick 2002.
- 1 2 Reade 1970.
- ↑ Bertin 1891.
- 1 2 3 4 5 6 7 Na’aman 1991.
- ↑ Tallqvist 1914.
- ↑ Leick 2002، لاپەڕە 28.
- ↑ His reign is often given erroneously as 627–623 BC, under the assumption that Ashurbanipal died in 627 BC and not in 631 BC.[٨]
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ahmed 2018.
- ↑ Encyclopaedia Britannica.
- ↑ Mark 2009.
- ↑ Reade 1998.
- ↑ Luckenbill 1927.
- ↑ Luckenbill 1927، لاپەڕە 408.
کتێبنامە
[دەستکاری]- Ahmed، Sami Said (٢٠١٨). Southern Mesopotamia in the time of Ashurbanipal. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. ژپنک ٩٧٨-٣١١١٠٣٣٥٨٧.
- Bertin، G. (١٨٩١). «Babylonian Chronology and History». Transactions of the Royal Historical Society. ٥: ١–٥٢. doi:١٠.٢٣٠٧/٣٦٧٨٠٤٥. JSTOR ٣٦٧٨٠٤٥. S2CID ١٦٤٠٨٧٦٣١.
- Lipschits، Oled (٢٠٠٥). The Fall and Rise of Jerusalem: Judah under Babylonian Rule. Eisenbrauns. ژپنک ٩٧٨-١٥٧٥٠٦٠٩٥٨.
- Leick، Gwendolyn (٢٠٠٢). Who's Who in the Ancient Near East. Routledge. ژپنک ٩٧٨-٠٤١٥١٣٢٣١٢.
- Luckenbill، Daniel David (١٩٢٧). Ancient Records of Assyria and Babylonia Volume 2: Historical Records of Assyria From Sargon to the End. University of Chicago Press.
- Na’aman، Nadav (١٩٩١). «Chronology and History in the Late Assyrian Empire (631—619 B.C.)». Zeitschrift für Assyriologie. ٨١ (1–2): ٢٤٣–٢٦٧. doi:١٠.١٥١٥/zava.١٩٩١.٨١.١-٢.٢٤٣. S2CID ١٥٩٧٨٥١٥٠.
- Reade، J. E. (١٩٧٠). «The Accession of Sinsharishkun». Journal of Cuneiform Studies. ٢٣ (1): ١–٩. doi:١٠.٢٣٠٧/١٣٥٩٢٧٧. JSTOR ١٣٥٩٢٧٧. S2CID ١٥٩٧٦٤٤٤٧.
- Reade، J. E. (١٩٩٨). «Assyrian eponyms, kings and pretenders, 648-605 BC». Orientalia (NOVA Series). ٦٧ (2): ٢٥٥–٢٦٥. JSTOR ٤٣٠٧٦٣٩٣.
- Tallqvist، Knut Leonard (١٩١٤). Assyrian Personal Names (PDF). Leipzig: August Pries.
سەرچاوە وێبییەکان
[دەستکاری]- «Ashurbanipal | History, Library, Empire, & Achievements | Britannica». Encyclopaedia Britannica. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- Mark، Joshua J. (٢٠٠٩). «Ashurbanipal». World History Encyclopedia. لە ٢٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ ھێنراوە.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]- Daniel David Luckenbill's Ancient Records of Assyria and Babylonia Volume 2: Historical Records of Assyria From Sargon to the End, containing translations of Aššur-etil-ilāni's inscriptions.
