ئازادی جووڵەی فەلەستین
ئازادی جووڵەی فەلەستین (بە ئینگلیزی: Palestinian freedom of movement) سنووردارکردنی جووڵەی لەو خاکانەی کە ئیسرائیل کۆنترۆڵی کردووە کێشەیەکە لە ململانێ لەگەڵ ئیسرائیلدا. بەپێی بیتیسلیم دوای جەنگی ساڵی ١٩٦٧، ئەو ناوچەی ئیسرائیل داگیری کرد وەک ناوچەی سەربازی داخراو ناسێندرا. لە ساڵی ١٩٧٢ فەرمانی دەرچوونی گشتی دەرچوو کە ڕێگەی بە دانیشتووانی ئەو ناوچانە دا بە ئازادی لە نێوان کەناری ڕۆژاوا و ناوچە داگیرکراوەکان و غەززەدا بجووڵێن. دوای یەکەم ئینتیفادەی فەلەستینی لە ساڵی ١٩٩١، ئەم فەرمانە گشتیانەی دەرچوون ھەڵوەشێنرانەوە و مۆڵەتی دەرچوونی کەسی پێویست بوو. بە گوتەی بتسێلم، ڕێوشوێنی داخستنی گشتگیر بۆ ناوچە داگیرکراوەکان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٣ دەرچووە، و دەبێتە ھۆی داخستنی تەواوەتی دوای پەرەسەندنی توندوتیژییە سیاسییەکانی فەلەستین.[١]
لە ناوەڕاستی ساڵانی نەوەدەکاندا، بە جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەکانی ئۆسلۆ و دابەشکردنی کەناری ڕۆژاوا و کەرتی غەززە بۆ سێ دابەشکردنی ئیداریی جیاواز، ھیچ گۆڕانکارییەکی بەرچاو لەم سنووردارکردنانەدا ڕووی نەدا. داخستنی ھەمەلایەنەی دوای سەرھەڵدانی ڕاپەڕینی دووەم بووە ھۆی قەدەغەکردنی نزیکەی تەواوەتی جووڵەی فەلەستینییەکان بۆ چەند مانگێک لە چوارچێوەی دیواری جیاکردنەوە و لە نێوان کەرتی ڕۆژاوا و کەرتی غەززە. پاشان داگیرکارییەکە ڕێگەی بە گەشتێکی سنووردار بۆ فەلەستینییەکان دا بۆ ناو ناوخۆ (ناوچەکانی ساڵی ١٩٤٨) بۆ چارەسەری پزیشکی و بازرگانی و پێداویستییەکانی دیکە و ژمارەیەکی سنووردار لە کرێکاران ڕێگەیان پێدرا لە ناوخۆی داگیرکراودا کار بکەن. ئەم دۆخە تا ساڵی ٢٠١٠ ٦ێشتا لە کاردا بوو. لە ھەندێک کاتدا، ئیسرائیل ھێشتا داخستنی گشتگیر دەسەپێنێت و مۆڵەتەکان ھەڵدەوەشێنێتەوە دوای چالاکییەکانی بەرخۆدان بە سەرکردایەتی فەلەستین و لەکاتی جەژنەکانی ئیسرائیلدا. [١] ئیسرائیل دەڵێت کە سیستمی سنووردارکردن پێویستە بۆ پاراستنی ئەو کەسانەی لە ئیسرائیل و نیشینگەکانی ئیسرائیلدا دەژین. [٢] [٣]
ئیسرائیل سنووردارکردن بەسەر ئازادی ھاتوچۆی فەلەستینییەکان لە کەناری ڕۆژاوا لە ڕێگەی سیستمی خاڵە پشکنینی دائیمی و کاتی و ھەڕەمەکی و دیواری ئاپارتاید و قەدەغەکردنی بەکارھێنانی ڕێگاوبانەکان لەلایەن فەلەستینییەکانەوە دەسەپێنێت. ڕاپۆرتێکی بانکی نێونەتەوەیی لە ساڵی ٢٠٠٧دا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە کەرتی ڕۆژاوا «بەدەست سنووردارکردنی توند و بەربڵاوی جووڵە و دەستڕاگەیشتن و ئاستی بەرزی پێشبینینەکردن و ئابوورییەکی لەرزۆکەوە دەناڵێنێت». [٤] بەربەستە فیزیکییە بێ نشین بۆ داخستنی ڕێگا و ڕێگاکان لەوانەیە بریتی بن لە تەپۆڵکەی خۆڵ، بلۆکی کۆنکرێتی، بەردی گەورە، بەربەست، خەندەق و دەروازەی کانزایی. ڕەنگە بەربەستە فیزیکیەکان زۆرجار بگۆڕدرێن، بە پشتبەستن بە بارودۆخی سیاسی و ئەمنی.
بە گوتەی دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل، لە ماوەی ساڵانی ٢٠٠٨–٢٠٠٩، ژمارەیەکی زۆر لە بازگەکان لابراون. تا مانگی تەممووزی ٢٠٠٩، دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل ڕاپۆرتیان دا کە ٢٧ خاڵی پشکنین و ١٤٠ بەربەستی ڕێگایان لابردووە بۆ ئاسانکردنی سنووردارکردنە ئەمنییەکان لە کەناری ڕۆژاوا. بەپێی زانیارییەکان لە ساڵی ٢٠٠٨دا ١٤٠ بەربەستی دیکە بەڕووی ھاتوچۆدا کراوەتەوە. تا ساڵی ٢٠٠٩ ٥٠٤ تەپۆڵکەی خاکیی و ١٤ خاڵی پشکنین لە کەناری ڕۆژاوا ھەبووە. [٥]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- 1 2 «Restrictions on Movement». لە ڕەسەنەکە لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١ی نیسانی ٢٠١٠ ھێنراوە.
- ↑ «Wayback Machine» (PDF). ئایاری ٢٠٠٨. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٠ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
- ↑ https://archive.today/20130218073759/http://dover.idf.il/IDF/%D7%93%D7%99%D7%95%D7%95%D7%97%D7%99%D7%9D+%D7%A9%D7%95%D7%98%D7%A4%D7%99%D7%9D/2008/12/2804.htm. لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی شوباتی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣١ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی) - ↑ «Error - System Unavailable» (PDF). ٩ی ئایاری ٢٠٠٧. لە ڕەسەنەکە (PDF) لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٩ی ئازاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
- ↑ https://web.archive.org/web/20170116155647/http://www.mfa.gov.il/MFA/About+the+Ministry/Behind+the+Headlines/Easing-of-Restrictions-in-Judea-and-Samaria-in-2009-09-Jul-2009. لە ڕەسەنەکە لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧ ئەرشیڤ کراوە.
{{cite web}}: پارامەتری|title=ونە یانیش واڵایە (یارمەتی)
