کار (ڕێزمان)

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان

کار ، کردار، کردە، کاروشە (بە ئینگلیسی: verb) بریتییە لە وشەیێ کە بەڕێوەچونی کار یان بارودۆخێک لە ڕابردوو، ئێتسا یان داهاتوودا نیشان دەدات.[١]
بە واتایەکی تر، کار ئەو بەشە لە ڕستەیە کە ڕوودانی کار یان بارودۆخێک، لە کاتێکی دیاریکراودا نیشان دەدات. (وەک: خوێندم، بردبووم، دەمبرد، لێدرابام)[٢]

هەر کارێک لە زمانی کوردیدا هەڵگری پێنج چەمکە:

  1. کات (ڕابردوو، ئێستا، داهاتوو)
  2. کەس (یەکەم کەس، دووهەم کەس و سێهەم کەسی تاک و کۆ)
  3. دۆخ (دۆخی هەواڵی، دۆخی هاوڕایی، دۆخی مەرجی، دۆخی دەستووری، دۆخی ڕاڤەیی)
  4. کرانی کار یان ڕوودانی دۆخێک
  5. نواند (نموود)

لە هەر کاروشەیەکدا بەشێکی نەگۆڕ و چەقبەستوو هەیە کە واتای بنەڕەتی کار دەگەیێنێ، ئەم بەشە ڕەگ یان بنەکارە. هەر کاروشەیێ دوو جۆر ڕەگی هەیە:

  • ڕەگی ڕابردوو
  • ڕەگی ئێستا

پێکهاتەی کار[دەستکاری]

لە زمانی کوردیدا، لە باری پێکهاتەوە ٦ جۆر کارمان هەیە[٣]:

  1. کاری سادە : کارێ کە چاوگەکەی لە یەک وشە پێک هاتبێ؛ وەک: هێنان، هاتن، بردن، کێشان، چوون، گەڕان
  2. کاری پێشگردار : کارێ کە چاوگەکەی لە پێشگرێک وچاوگێکی سادە پێک هاتبێ؛ وەک: هەڵچوون، داهێنان، ڕابردن، وەرگەڕان، هەڵکێشان
  3. کاری لێکدراو : کارێ کە چاوگەکەی لە ناو یان ئاوەڵناو و چاوگێک پێک هاتبێ و واتایەکی سەربەخۆ بدات؛ وەک: فێربوون، ڕووت کردن، قسەکردن، کۆڵدان
  4. کاری پێشگرداری لێکدراو: کارێکی پێشگردار کە لەگەڵ وشەیەکی تر تێکەڵ دەبێ و واتایەکی سەربەخۆ دروست دەکا؛ وەک: سەر دەرهێنان، خۆڕێخستن، گیان دەرچوون [٤]
  5. دەستەواژەی کار : بە دەستە وشەیێ دەگوترێ کە پێکەوە واتایەکی سەربەخۆ پێک دەهێنن. وەک: لە پێ دەرهاتن، بە سەر بردن، لێ دەر کردن، لە بەر چاو کەوتن، لە بەر چاو گرتن
  6. کرداری تێنەپەڕی یەک کەسە : مەبەست ئەو کردارانەیە کە بە شێوەی تێنەپەڕ و تەنیا لە پێکهاتەی سێهەم کەسدا بەکار دێن و لە باتی ناسە، جێناوی لکاوی بەرکاری و زیادی، کەسی کارەکە دەردەخات؛ وەک: حەزم کرد، ساردت بوو، گەرمتە، تینووتە

کاری تێپەڕ و تێنەپەڕ[٥][دەستکاری]

  • کرداری تێپەڕ : بریتییە لە کارێ کە ئاکامەکەی ڕوو لە بەرکار دەکا[٦] و بێ بوونی بەرکار واتاکەی تەواو نابێ و پێویستی بە بەرکارە؛ وەک: خواردن (نان)، بردن( نامە) ، شۆردن (کەوچک)، کڕین (کەلپەل)
  • کاری تێنەپەڕ : ئەو کارانەی کە بێ بەرکار واتاکەیان تەواوە و پێویستیان بە بەرکار نییە؛ وەک : خەوتن، ڕۆشتن، هاتن، کەوتن، مردن،

کاری دیار و نادیار[٧][دەستکاری]

  • کاری دیار: کردارێ کە بکەرەکەی دیار بێ، وەک: نووسی، بردم، خوێندمان . بکەرە: (ئەو) ، (من) و (ئێمە)
  • کاری نادیار: کارێ کە بکەرەکەی نادیار بێ، وەک: خوردرا، کێشرا، نووسرا

کاری ڕابردوو[دەستکاری]

ئەم کردارانەی ئاماژە بە ئەنجام بوونی کارێک لە ڕابردوو دەکەن. لە زمانی کوردیدا چەندین جۆر کاری ڕابردوومان هەیە کە سەرەکی ترینیان بریتیە لە:
ڕابردووی نزیک، ڕابردووی تەواو، ڕابردووی دوور، ڕابردووی بەردەوام، ڕابردووی هاوڕایی، ڕابردووی دوورتر،

ڕابردووی نزیک[دەستکاری]

ڕابردووی سادە یان ڕابردووی نزیک[٨] لە ڕەگی ڕابردوو + جێناوی لکاو دروست دەبن. وەک : ( خواردم، خواردت، خواردی، خواردمان، خواردتان، خواردیان)

ڕابردووی تەواو[دەستکاری]

ڕابردووی تەواو لە (ئاوەڵناوی بەرکاری+ جێناوی لکاو"+ە") پێک دێت. وەک: (خواردوومە، خواردووتە، خواردوویە، خواردوومانە، خواردووتانە، خواردوویانە)

ڕابردووی دوور[دەستکاری]

ڕابردووی دوور ئاماژە بۆ ڕابردوویەکی دوور دەکا. لە (ڕەگی ڕابردووی چاوگ+ گەردانی بوون(؛ وەک: (خواردبووم، خواردبووت، خواردبووی، خواردبوومان، خواردبووتان، خواردبوویان)

ڕابردووی بەردەوام[دەستکاری]

ئەم کردارە بەردەوامی کارێک لە ڕابردوودا نیشان دەدات و لە (دە/ئە+جێناوی لکاوی بکەر+ ڕەگی ڕابردوو) وەک: (دەمخوارد، دەتخوارد، دەیخوارد، دەمانخوارد، دەتانخوارد، دەیانخوارد)

ڕێنووسی کاری پێشگردار و لێکدراو[٩][دەستکاری]

  • پێشگرەکانی (ڕا، هەڵ، وەر، دا، وە، دەر، ڤە، تێ، پێ، لێ و ...) کاتێ دەچنە سەر چاوگ یان کار، پێیانەوە دەلکێن بە مەرجێ کە جێناوی لکاو نەکەوێتە بەینیانەوە، وەک :

هەڵکردن، هەڵگرتن، داخستن، دابڕین، داوەرین، وەرگێڕان، دەرهێنان، ڤەکردن، وەدیتن، لێخستن، پێکەوتن

  • پێشگرەکانی (ڕا، هەڵ، وەر، دا، وە، دەر، ڤە) کاتێ دەچنە سەر کار و جێناوی لکاو دەکەوێتە بەینیان، بە جیا دەنووسرێن،و جێناوەکە دەلکێ بە پێشگرەکەوە، وەک:

هەڵم گرت، دام خست، دایان بڕە، دەری هێنا، دام وەراند، پێم دەکەوت، لێی خست

  • لە چاوگی لێکدراودا، پێشوشە بە چاوگی سادەوە دلکێ، وەک:

ڕێخستن، ڕێککەوتن، دەسخستن، ناوبردن، پێکهێنان

  • لە کاری لێکدراودا، بە جیا دەنووسرێن، وەک:

ڕێکم خست، دەریان هێنا، ناویان برد، رێک کەوتین، یەکیان گرت

بڕوانە[دەستکاری]

سەرچاوە[دەستکاری]

  1. فەرهەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستان
  2. http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B9%D9%84
  3. http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B9%D9%84
  4. کتێبی (دستور زبان فارسی ٢، دکتر حسن انوری و دکتر حسن احمدی گیوی - انتشارات فاطمی)
  5. کتێبی (دستور زبان فارسی ٢، دکتر حسن انوری و دکتر حسن احمدی گیوی - انتشارات فاطمی)
  6. فەرهەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستان ، سێ بەرگی، لاپەڕەی ١٧٥٧
  7. کتێبی (دستور زبان فارسی ٢، دکتر حسن انوری و دکتر حسن احمدی گیوی - انتشارات فاطمی)
  8. کتێبی ڕێزمانی کوردی، پۆلی دوازدەهەمی ئامادەیی، تێبینی و سەرنج، مامۆستای بابەت : سەباح مەجید، لاپەڕەی ٦
  9. ڕێنووسی یەکگرتووی کوردی،ئامادەکردنی بەدران ئەحمەد حەبیب، ئەندامی کارای کۆڕی زانیاری کوردستان