ڕەزا شا
رەزا پەھلەوی، (بە فارسی رضا شاە پھلوی) (١٩٧٨-١٩٤٤) دامەزرێنەری دەوڵەتی پەھلەوی. لە نێوان ١٩٢٥ تا ١٩٤١ لە سەر دەسەڵات بوو، بە فشاری ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانی دووەم ، رووس و ئینگلیز، لە دەسەڵات لادرا و کوڕەکەی محەممەدڕەزا پەھلەوی کرا بە جێگری.
لە بنەڕەتدا خەڵکی ئاڵاشت لە ناوچەی سوادکۆ پارێزگای مازەندەرانە، لە تاران ژیاوە. بووەتە سەرباز لە لەشکری قۆزاقی تایبەت لە دەوڵەتی قاجار، لە بەر لێھاتوویی سەرکردایەتی ئەم لەشکرەی پێدراوە، ساڵی ١٩٢١ بووەتە وەزیری جەنگ لە دەوڵەتی قاجار. لە ١٩٢٣ پۆستی سەرۆکوەزیرانی لە لایەن شا ئەحمەدمیرزای قاجار پێدراوە. ساڵی ١٩٢٥ دەسەڵاتی بێھێزی قاجارەکانی بنبڕ کرد و بە پشت بەستن بە سەرکردە سەربازیەکان خۆی کرد بە شای ئێران. پرۆسەی چاکسازی لە ێران دەستپێکرد بۆ گۆرینی رووالەتی ئێران بەرەو دەوڵەتێکی ھاوچەرخ لە سەر شێوەی کەمالیەکانی تورکیا. لە دەسەڵاتدا دیکتاتۆر بوو. ھەمیشە لە کێشەدا بوو لەگەڵ مەرجەعە ئایینیەکان کە دژی چاکسازیەکانی دەوەستان. ساڵی ١٩٣٤ ناوی (ئێران)ی کرد بە ناوی ڕەسمیی نیونەتەوەیی لە زمانانی ئەورووپاییدا (وڵاتی فارس). ئێران بە واتای خاکی ئاریەکان دێت. توانی دەسەڵاتی دەوڵەت بگەڕینیتەوە بۆ ھەرێمە دوورەکانی عەرەبنشینی خوزستان و لوڕستان و بلوچستان. ھیتلەر و ئەتاتورک دوو نموونە بوون کە رەزا شا دەیویست چاویان لێ بکا بۆ بنیاتنانی دەوڵەتێکی عیلمانی بەھێز و نەتەوەیی، پارتێکی دامەزراند کە رەوتێکی شۆفینی ھەبوو بە ناوی (ئێرانی نوێ). کە ھیتلەر جەنگی راگەیاند، رەزا شا دەیویست لایەنگری ئەڵمانەکان بێت. بۆیە ئینگلیز و سۆڤیات لە ترسی پەرەسەندنی ھەر مەترسیەکی نازیەکان، ئێرانیان داگیر کرد و رەزا شا لە ١٩٤١ لە سەر دەسەڵات لادرا و ژیانی لە تاراوگەی جۆھانسبیرگ (خوارووی ئەفریقیا) تا مردنی لە ١٩٤٤ بە سەر برد[١].
کارەکانی رەزاشا[دەستکاری]
- داھێنانی دەوڵەتی نوێی ئێران
- داھێنانی دەستوورێکی نوێی جلوبەرگ وکڵاوی نوێ لە بری جامانە کە لە رۆژگاری قاجارەکان بەکاردەھات.
- داھێنانی رێکخستنی نوێ لە دەزگای حکومەت.
- دانانی دەزگای ناسنامەو رەگەزنامە
- دانان و راستکردنەوەی یاسای مەدەنی.
- نیشەجێ کردنی ھۆزە رەوەندەکان، (تەختە قاپو)
- یەکخستنی ھێزی سەربازی و پێکھێنانی سوپای ئێران.
- درووستکردنی بانکی ئێران.
- درووستکردنی رێگەی ئاسن. قیرتاو کردنی رێگەکان. بۆ ئاسانکردنی گەیاندن.
- قەدەغکردنی پێچەو حیجاب.
- پەرەسەندنی پیشەسازیەکان.
- دامەزراندنی (رادیۆی ئێران) و (ئاژانسی ھەواڵی پارس) و (زانکۆی تاران) و (کۆری زانیاری ئێران) بۆ برەودان بە زانست و زمانی فارسی.
- گۆڕینی ساڵنامەی کۆچی مانگی بۆ ساڵنامەی کۆچی ھەتاوی.
بنەچەی رەزاشا و نازناوەکانی[دەستکاری]
رەزاخان لە دایکبووی دێھاتی (ئالاشت)ی سەر بە دەڤەری سوادکۆی پارێزگای مازەندەرانە. دەڤەرەکە لەم بەشانە پێک دێت: راستوپی، سورخ قەلا، کورد ئاباد، ولووپی و کسلیان، بە گوێرەی ھەندێک سەرچاوە، کوردی ئەم دەڤەرە لە رۆژگاری نادر شا ی ئەفشارەوە لە دەشتی (زەھاو)ی دیوی کرماشانەوە کۆچیان پێکراوەو زۆربەیان کوردی کاکەیی گۆرانن و ھەندێکیان لە ھۆزی (پاڵانی)ن. بە منداڵی لە بەر ھەژاری خۆی و دایکی (نوش ئافەرین) ھاتوونەتە تاران، کە ھەراش بووە چووەتە ناو ریزی لەشکری قازاقی لە سەر شێوەی سوارەی کۆزاکی رووس، کە کاتێک رەزا بوو بە حاکمی ئێران لە ساڵی ١٩٢٥ ویستی نازناوێکی نوێ بۆ بنەماڵەکەی پەیدا بکات رەسەنایەتی و ئێرانی بوونی خۆی پێ بسەلمێنیت . نازناوی پەھلەوی ھەڵبژارد، کە ناوێکی یادگاری رۆژگاری زێڕینی ساسانیەکانە . نازناوەکانی تری : ١. رەزا سوادکوھی. ٢. رەزا شەستیر یان رەزا مەکسیم ، چونکە شارەزایی ھەبوو لە بەکاربردنی شەستیری ناسراو بە (مەکسیم) کە ئەوسا رەواجی ھەبوو لە جەنگدا. ٣. رەزا خان و دواتر رەزاخان میرپەنج ئاماژە بۆ پلەی سەربازی پێنج پلە. ٤. رەزاشای گەورە (رچاشاە کبیر)کە لەلایەن ئەنجومەنی شوراوە بۆی ھەڵبژێررا. [٢] سەرباری ئەم ھەموو نازناوانەی بەڵام ناوێکی تریش ھەبوو رەزاخان و بنەماڵەکەی لە تاران بەکاریان نەدەھێنا ئەویش نازناوی (رەزا پاڵانی)ە کە بە گوێرەی ھەندێک سەرچاوە کوردیەکان لە ناوی ھۆزی (پاڵانی) یەوە ھاتووە کە دانیشتووی سوادکوھن. ھۆکارەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ھەندێک لە ناحەزانی رەزاخان نازناوی پاڵانیان وەک سوکایەتی بە کاردەھێنا چونکە لە تورکیدا پاڵانی بە واتای (کورتاندروو) دێت. [٣]
