محەممەدڕەزا پەھلەوی

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
(ڕەوانەکراوە لە محەمەدڕەزا پەھلەویەوە)
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
محەممەدڕەزا پەھلەوی
لەدایکبوون ١٩١٩
تاران
مەرگ ١٩٨٠
قاھیرە، میسر
پیشە دوهەمین شای پەهلەوی ئێران
ساڵانی چالاکی ١٩٤١ تا ١٩٧٩
ئایین ئیسلام ، شیعە
ھاوسەر فۆزییە بێنت فوواد، سوڕەیا ئیسفەندیاری، فەرەح دیبا
منداڵەکان شەهناز، ڕەزا، فەڕەحناز، عەلیڕەزا، لەیلا
دایک و باوک ڕەزا پەهلەوی، تاج‌ولملوک ئایرملو
واژۆ

محه‌ممه‌د ڕه‌زا په‌هله‌وى، كوڕى ره‌زاشا په‌هله‌وى ڕێکەوتی ٤ی خەزەڵوەری ١٢٩٨ی هەتاوی له‌ شاری تاران له‌ دايكبووه‌. دووامين شاهينشاى ئێرانه‌، ساڵى ١٩٧٩ به‌ شۆڕشى ئيسلامى كۆتا به‌ ده‌سه‌ڵاتى هات كه‌ نزيكه‌ى ٣٨ ساڵى خاياند (١٩٤١-١٩٧٩).

ژیان[دەستکاری]

له‌ منداڵيدا له‌ فێرگه‌ى ناوخۆيي (لارۆسى) له‌ سويسرا خوێندوويه‌تى، دواتر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ ئێران و له‌ كۆلێژى جه‌نگ ده‌رچووه‌. ساڵى ١٩٤١ پاش بره‌و سه‌ندنى ده‌سه‌ڵاتى هيتله‌ر له‌ رۆژهه‌ڵاتدا، ئينگليز -كه‌ حاكمى راسته‌قينه‌ى ئێران بوون- ڕه‌زا شاى باوكيان له‌ ده‌سه‌ڵات لادا بۆ نه‌هێلانى هه‌ر په‌يوه‌نديه‌ك له‌گه‌ڵ ئه‌ڵمانه‌كان و كوڕه‌كه‌يان محه‌ممه‌دڕه‌زا يان له‌ جێگه‌ى دانا. له‌ دوايى نه‌مانى شەڕی جیھانیی دووەم ئێران پشێويه‌كى زۆرى به‌خۆوه‌ بينى و بزاڤى (موسه‌ددیق) له‌ ١٩٥٢ توانى محه‌ممه‌دڕه‌زاشا له‌ ئێران وه‌ده‌ر بنێ، به‌ڵام زۆرى نه‌برد به‌ پشتگيرى ئينگليز و ئه‌مريكايى، محه‌ممه‌دڕه‌زاشا گه‌ڕايه‌وه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات و نه‌يارانى زيندانى كرد. ئه‌م سيناريۆيه‌ ساڵى ١٩٧٩ دووباره‌ بوويه‌وه‌ پاش سه‌رهه‌ڵدانى شۆرشى ئيسلامى به‌ رێبه‌رايه‌تى ئيمام خومه‌ينى به‌ڵام ئه‌مجاره‌ شا نه‌گه‌ڕايه‌وه‌و له‌ ميسر كۆچى دوايي كرد.

گرينگترين كاره‌كانى شا له‌ ماوه‌ى ده‌سه‌ڵاتيدا ، بريتى بوون له‌ :

  • زاڵكردنى ده‌سه‌ڵاتى تاكه‌ حيزبى و داپلۆسينى بزاڤى سياسى جياواز به‌ تايبه‌تى چالاكى په‌ره‌سه‌ندووى حزبه‌ چه‌پڕه‌وه‌ كۆمۆنيسته‌كان .
  • پێكهێنانى ده‌زگاى (ساڤاك) بۆ پاراستنى ده‌سه‌ڵاتى خۆى -زۆربه‌ى جار به‌ شێوه‌ى دڕندانه- به‌مه‌ش دوژمنى زۆرى بۆ خۆى له ناو ‌ئێران په‌يداكرد‌.
  • چاكسازى له‌ بوارى كشتوكاڵ و دابه‌شكردنى زه‌وى به‌ سه‌ر جوتيار و سه‌پانى بێ زه‌وى كه‌ نزيكه‌ى چوار مليۆن ئێرانى تيايدا سوودمه‌ند بوون ئه‌مه‌ش هۆكارى بژاندنه‌وه‌ى ئابوورى ئێران بوو له نێوان ١٩٦١-١٩٧٩ .
  • دانى مافى ده‌نگدان بۆ ژنان.

بنه‌چه‌ى بنه‌ماڵه‌ى شاى ئێران[دەستکاری]

وه‌ك ده‌زانرێت ڕه‌زاخانى باوكی به‌ ره‌چه‌ڵه‌ک گورجه [١]‌ و خه‌ڵكى دێهاتى ئالاشتى سه‌ر به‌ ده‌ڤه‌رى سوادكۆى پارێزگاى مازه‌نده‌رانه‌. ده‌ڤه‌ره‌كه‌ له‌م به‌شانه‌ پێك دێت: راستوپی، سورخ قه‌لا، کورد ئاباد، ولووپی و کسلیان.‌ به‌ منداڵى له‌ به‌ر هه‌ژارى خۆى و دايكى نوش ئافه‌رين هاتوونه‌ته‌ تاران، كه‌ هه‌راش بووه‌ چووه‌ته‌ ناو ريزى له‌شكرى قازاق. كاتێك ڕه‌زاخان بوو به‌ حاكمى ئێران له‌ ساڵى ١٩٢٥ ويستى نازناوێكى نوێ بۆ بنه‌ماڵه‌كه‌ى په‌يدا بكات ره‌سه‌نايه‌تى و ئێرانى بوونى خۆى پێ بسه‌لمێنيت . نازناوى په‌هله‌وى هه‌ڵبژارد، كه‌ ناوێكى يادگارى رۆژگارى زێڕينى ساسانيه‌كانه‌.

کۆچی دوایی[دەستکاری]

محەممەدڕەزاشای پەهلەوی ڕێکەوتی ٥ی گەلاوێژ ١٣٥٩ی هەتاوی له قاهیرە (وڵاتی میسر) کۆچی دوایی کرد.

ژێده‌ر[دەستکاری]

  1. http://fa.wikipedia.org/wikiاهالی گرجی‌تبار ایران

سەرچاوەکان[دەستکاری]

  • ویکیپێدیای فارسی