فریدریش نیچە

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
(ڕەوانەکراوە لە فرێدریش نیچەەوە)
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
فریدریش نیچە
Friedrich Nietzsche

نیچە لە ساڵی ١٨٧٥
لەدایکبوون فرێدریش ویلھڵم نیچە
١٥ی تشرینی یەکەمی ١٨٤٤
شانشینی پروسیا
مردن ٢٥ی ئابی ١٩٠٠
ئیمپراتۆری ئەڵمانی
نیشتەجێ ئەڵمانیا
نەتەوە ئەڵمانی
سەردەم فەلسەفەی سەدەی ١٩یەم
ناوچە فەلسەفەی ڕۆژئاوا
قوتابخانە Weimar classicism
بایەخی داوە بە Aesthetics · Ethics
Metaphysics · Nihilism
دەروونناسی · Ontology
هۆنراوە · Value theory
Voluntarism · Tragedy
Fact–value distinction
Anti-foundationalism
فەلسەفەی مێژوو
بیرۆکە گرنگەکان Apollonian and Dionysian
Übermensch  · Ressentiment
"Will to power"  · "God is dead"
Eternal recurrence  · Amor fati
Herd instinct  · Tschandala
"دوایین پیاو"  · Perspectivism
Master–slave morality
Transvaluation of values
Nietzschean affirmation

فرێدریش ویلھڵم نیچە (بە ئنگلیزی Friedrich Wilhelm Nietzsche) فەیلەسۆفی بەناوبانگ، خەڵکی ئەڵمانیا (لە دایکبوون ١٨٤٤-کۆچی دوایی ١٩٠٠)؛ خاوەن بیر و ڕای رەخنەگر لە ئایین و فەرھەنگ.

نوسراوەکانی نیچە شێوازی تایبەتی خۆیان ھەیە و وەک ‌نووسراوەکانی تری سەردەمی خۆی نیە. ئاھەنگی نووسراوەکان لە گوێی خوێنەر وەک شیعر وایە. ھێندێ لە قسەکانی بە خێرایی و ڕووتی وتە و بڕێکی‌تر لە کەلام‌دا. بەڵام بە گشتی سەرانسەر نووسراوەکانی ، وشە بە وشە خاوەن مانای خۆیانن و زۆربڵێیی نەکردووە.

ژیان[دەستکاری]

لە ساڵی ١٨٤٤ی زایینی لە پرۆس لە‌دایک بوو. لەبەر یەک بوونی ڕۆژی بە دونیا ھاتننی لەگەڵ ڕۆژی بە دنیا ھاتنی فرێدریش ویلھڵمی چوارەم پاشای ئەو کاتەی پرۆس، باوکی بە شانازیەوە فرێدریش ویلھڵمی ناو نا. خۆی سەبارەت بەو ڕووداوە لە کتێبێکیدا دەڵی :

ئەو یەکسان بوونە ، بە قازانجم بوو لەبەر ئەوەی تەواوی دەورانی مناڵیم ڕۆژی لە دایک‌بونم ڕۆژی جەشنی گشتی بووە.

باوکی پیاوی ئایینی خاچ‌پەر‌ستان بوو. فرێدریش مناڵی یەکەم بوو دوای ئەویش دوو مناڵی دیکەیان بوو. کاتێ ٥ساڵی بوو باوکی دەمرێ و لە خێزانێکدا پێک‌ھاتوو لە دایکی و خوشکی و داپیر و دوو پووری گەورە دەبێت. ئەو فەزا ژنانە و کاریگەری ئایین لەسەر ئەو ژنانە‌ ڕەنگدانەوەی گرینگی ھەبوو لە بیر و ڕای نیچەدا لە ڕۆژانی داھاتووی ژیان.

لە تەنیایی‌دا کاتێ تایبەتی تەرخان ئەکرد بە خوێندنەوەی ئنجیل و لێکۆڵینەوەی. جاربەجار کۆپلیەکی وا بە ھەست بۆ دۆستانی ئەخوێندەوە کە فرمێسکی لە چاو ئەھاتە خوار. لە چوار ساڵیدا دەستی بە خوێندن و نووسین کرد و لە ١٢ ساڵیدا شیعری دائەنا.

ڕادەکانی خوێندەواری[دەستکاری]

لە ١٨٦٥دا خوێندن لە کۆلیژی خواناسی و ناسینی ئایینەکان لە بەر نەمانی بڕوای بە ئایینی خاچ پەرستی بەڕەڵا دەکات. لە کتێبێکی‌دا نووسیویەتی :

لە ڕاستیدا تەنھا یەک خاچ‌ پەرەستی ڕاستەقینە ھەبووە ئەویش بەسەر خاچەکەوە کوژرا.

دواتر دەڕوات بۆ شاری لایپزیک و لێکۆڵینەکانی سەبارەت بە وشەناسین دەست پێ‌دەکات. ھەر لەو کاتەوە فەرھەنگ و فەلسەفەی یۆنانی دەناسێت و گیرۆدەی دەبێ. بە سۆتفە کتێبێکی شۆپنھاور دەسێنێت و دەیخوێنێتەوە و بڕواکانی شۆپنھاور ئەبنە چوارچێوەی زەینی.

لە ساڵی ١٨٦٩ و بۆ ماوەی ١٠ساڵ ئەبێتە مامۆستا لە زانکۆی بازێل لە بواری وشەناسیی کلاسیک‌دا و ھەروەھا مامۆستای زمانی یۆنانی لە مەکتەبێک. ھەر لەو ساڵانەدا لەگەل واگنێر مۆسیقازانی ئەڵمانی ئەبێتە دۆستی نزیک. ئەوندەی کەی بەشێک لە کتێبی لەدایک‌بوونی تراژێدیا باسی دونیای مۆسیقای واگنێری تێدایە.

کۆتایی ژیان[دەستکاری]

بە بۆنەی نەخۆشین و ژانە سەر دوابەدوای یەک مامۆستایەتی زانکۆ بەڕەڵا کرد. لە ڕەفیقانی دوور کەوتەوە و تەنیایی ھەڵبژارد. ھاووڵاتی بوونی پرۆسی خۆی بەتاڵ کردەوە و تا کۆتایی ژیانی بێ‌وڵات مایەوە . لە وڵاتانی ئەڵمانیا ، ئیتاڵیا و فەڕەنسا ئەم شار و ئەو شاری دەکرد و ھەر لەو ڕۆژانەشدا بوو گەورەترین بەرھەمەکانی وە‌دی ھێنا.

لە ١٩٠٠دا دوای کێشانی مەینەتی زۆر بەدەست نەخۆشینەوە، جەڵتەی مێشکی کرد و دڵی لە لێدان کەوت.

بیرۆکەکان[دەستکاری]

بیڕ و ڕاکان سەبارەت بە نیچە جیاوازن. لەبەر قسەکانی سەبارەت بە ژن ھێندێ کەس بە دژە ژنی ئەناسن. بەڵام ڕوون نیە مەبەستی ڕاستەقینەی چی بووە لەو دوور کەوتنیەی لە ژن.

ئەگەرچی ڕێزی بوو بۆ خاچ‌پەرستی ڕەسەن ، بەڵام بە تەواوی ھێزی، دژە ئایینەکان بە‌تایبەت خاچ‌پەرستی سەردەمی خۆی قسەی ئەکرد.

بەرھەمەکان[دەستکاری]

  • سپێدە
  • ئەوپەڕی خاس و خراپ
  • ڕەگەزناسی ئەخلاق
  • ئاوابوونی سەنەمەکان
  • ئاوای وت زەردەشت
  • دژە خاچ‌پەرستی
  • ئێستا بەشەر
  • لە‌دایک بوونی تراژێدی
  • ...
  • ...

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. Fewster, J. C. (1992). "Au Service de l'ordre: Paul Bourget and the Critical Response to Decadence in Austria and Germany". Comparative Literature Studies 29 (3): 259–275. جی‌استور 40246837. 
  2. The pre-Platonic philosophers. 
  3. Meyer-Sickendiek, Burkhard, "Nietzsche's Aesthetic Solution to the Problem of Epigonism in the Nineteenth Century", ed. Paul Bishop, Nietzsche and Antiquity: His Reaction and Response to the Classical Tradition, Woodbridge, UK: Boydell & Brewer, 2004. p. 323
  4. "The Anarchism of Émile Armand". The Anarchist Library. 
  5. The Cambridge Companion to Nietzsche. Cambridge University Press. 1996. p. 129. 
  6. Nietzsche and Soviet Culture: Ally and Adversary. 
  7. Pio Baroja. 
  8. Pawlett, William. Jean Baudrillard: against banality. 
  9. "Berdyczewsky, Micah Joseph". Jewish Encyclopædia. 
  10. Kaufmann 1974, p. 412.
  11. "Towards a Genealogical Feminism: A Reading of Judith Butler's Political Thought". Palgrave Journals 4 (1). 
  12. Aschheim, Steven E (1992). The Nietzsche legacy in Germany, 1890–1990. University of California Press mr Neil at sarinna teacher. p. 56. 
  13. Hawkins, Mike (2000). "The foundations of fascism: The world views of Drieu la Rochelle". Journal of Political Ideologies 5 (3): 321–41. 
  14. Reevaluating Postcolonial Theory in Lawrence Durrell's Alexandria Quartet, CA: University of Alberta 
  15. John, Worthen. D.H. Lawrence: The Early Years, 1885–1912. 
  16. Robert, Montgomery. The Visionary D. H. Lawrence: Beyond Philosophy and Art. 
  17. Sheridan, Alan. André Gide: a life in the present. 
  18. "Kahlil Gibran". Encyclopedia of World Biography. 
  19. The Nietzsche legacy in Germany, 1890–1990. 
  20. Troubling legacies: migration, modernism and fascism in the case of Knut Hamsun. 
  21. Jünger, Ernst (2011), "The Figure of The Worker Between the Gods & the Titans - Part 2 Alain de Benoist", Counter Currents (4) 
  22. Kaufmann 1974, pp. 214–15.
  23. The Columbia encyclopedia of modern drama. 1.  Also, one of Krleža's first works was called Zarathustra and young man.
  24. Morality and the literary imagination. 
  25. The Philosophy of Jack London, Sonoma [بەستەری مردوو]
  26. Pusey, James Reeve. Lu Xun and evolution. 
  27. MahlerandNietzsche. [بەستەری مردوو]
  28. Witt, Mary Ann Frese (2001). The search for modern tragedy: aesthetic fascism in Italy and France. Cornell University Press. pp. 139–41. 
  29. Understanding Robert Musil. 
  30. Starrs, Roy. Deadly dialectics: sex, violence, and nihilism in the world of Yukio Mishima. 
  31. Nietzsche and Soviet Culture: Ally and Adversary. 
  32. Törnqvist, Egil. Eugene O'Neill: a playwright's theatre. 
  33. The Poets' Jesus: Representations at the End of a Millennium. 
  34. The Importance of Nietzsche: Ten Essays. 
  35. Golomb, Jacob; Santaniello, Weaver; Lehrer, Ronald. Nietzsche and depth psychology. 
  36. Robert, Aldrich. Who's Who in Gay and Lesbian History. 
  37. Schneck, Stephen Frederick. Person and polis: Max Scheler's personalism as political theory. 
  38. Solms-Laubach, Franz; Solms-Laubach, Franz. Nietzsche and early German and Austrian sociology. 
  39. Douglas, Allen (1992). From fascism to libertarian communism: Georges Valois against the Third Republic. University of California Press. pp. 14–15. 
  40. Robert Anton Wilson talks about Alfred Korzybski, Friedrich Nietzsche,.... 
  41. Golomb 1997.

سەرچاوەکان[دەستکاری]