شەترەنج
یاری شەترەنج لەو یارییانەیە کەلەسەر تەختێکی ئەنجام دەدرێت لەنێوان دوو کەسدا. ھەر لایەنە و پاشایەکی ھەیە، کە بەرامبەرەکەی ھەوڵی لەناوبردنی ئەدات، بەکەوتنی پاشای لایەک یارییەکە کۆتایی پێدێت و بەرامبەرەکەی بەبراوە دەژمێردرێت. لەم یارییەدا چەندین نەخشە، فێڵ و تەڵە بەکاردەبرێت لەپێناو گەیشتن بەو ئامانجەدا. شەترەنج لە سەدەی پانزەدا بەئەوروپاییەکان گەیشت، لەسەدەی شانزەدا بوو بەیارییەکی ناسراو و چووە نێو پاڵەوانێتییەکانەوە.
یەکەم پاڵەوانی جیھانی لە شەترەنجدا لەساڵی ١٨٨٦ ولھێلم شتاینیز Wilhelm Steinitz بەدەستی ھێنا، ئێستا ڤیسوانتان ئەناند Viswanathan Anand یەکەمی جیھانە و نازناوی پاڵەوانترین کەسی ھەیە لەشەترەنجدا.
پێرست |
مێژووی شەترەنج [دەستکاری]
مێژووی پهێدا بوونی شهترهنج.سهرهتای سهرههڵدانی یاری کۆنی شهترهنج ئهگهڕێتهوه بۆ سهدهی شهشهمی پێش زاین،چیرۆکی دورست بوونی بهم شیوهیه،پادشاێکی هیند نهخۆش ئهبێت وهچ پزیشك وحهکیمێك ناتوانن چارهسهری نهخۆشهکهی پادشابکهن،وه داوا لهخهڵکی وڵات ئهکات ههرکهسێك چارهسهری نهخۆشهکهی بکات پاداشت ئهکرێت،وهلهو کاتدا داهێنهری شهترهنج کهناوی سبندار ئهبێت لهو کۆره ئاماده ئهبێت،وه شهترهنجهکهی خۆی پێشکهشی پادشا ئهکات،وه ئهوهیش خۆی پێ سهرقاڵ ئهکات،دوای ماوهێك ههست ئهکا نهخۆشهکهی نهماوه،وه بهدوای سبندار ئهنرێ،کهپاداشتی بکات،وه شالیار واته وهزیرهکهی ئهلێ بیبه گهنجینهکهی پاداشتهکهی بداتێ،وه ئهوهیش ئهڵێ لهخانهی یهکهم یهك رۆپیه،له خانهی دووهم دوو رۆپیه،لهخانهی سێیهم چوار رۆپیه،وه لهههرخانهێك دوو قات،که وشهی شهترهنج لهوشهی سانسکریتی شاتورانجا وه وهرگێراوه که واتهی چوار بهشی سوپای کۆن دێت واتهسهرباز،فیل،ئهسپ،قهڵای کاتی،وه لهوڵاتی هیندهوه گهیشته وڵاتانی ئێران و کوردستان وفارس و وڵاتانی تری ئێرانی نهژاد وهلهئێرانهشهوه به سهرجهم وڵاتانی جیهان بڵاوبووه.،کهیارێکی کۆنی جیهانییه،لهنێوان دوو کهس ئهنجام ئهدرێ،که بریتییه له ڕووبهرێکی چوارگۆشهیی،کهئهوهیش کرا به ٦٤ خانی بچووکترهوه،که بهدوو ڕهنگ جیاکراوهتهوه،که٣٢ خانیان بهڕهنگێك،وه ٣٢ خانی تر بهڕهنگێکی تر،کهبهزۆری ڕهنگهکانی ڕهش وسپی ڕهنگ ئهکرێن،کهههر یاریزانێك ١٦ بهرد بهکارئهبات،که ٨ دانهیان سهربازن،دوو ئهسپ،دوو فیل،دوو قهڵا،یهك شالیار ،اته وهزیر،یهك پادشا،که8سهربازهکه رێزی پێشهوه ئهگرن،وه پادشاوشالیار دووخانهی ناوهندی کۆتا ئهگرن،وهلهههردوولای تهنیشت پادشاوشالیار فیل دووخانه ئهگرن،وهلهتهنیشت ئهوانیش لهههردوولا ئهسپ دووخانه ئهگرن،وهههردوو خانه کۆتا دووقهڵاکه خانهکهکان ئهگرن. بەگشتی باوەڕوایە کە یاری شەترەنج لە باکووری ڕؤژئاوای ھیند سەری ھەڵداوە[١] ،
تەختی شەترەنج [دەستکاری]
تەختی شەترەنج دابەشکراوە بەسەر ٦٤ خانەی چوارگۆشەی ھاوشێوە و قەبارە، کە بە دوو ڕەنگی جیا ڕەنگکراوە (ڕەش و سپی، یان ڕەنگێکی کاڵ و ڕەنگێکی تۆخ).
ئەندامەکانی یاری شەترەنج [دەستکاری]
سەرجەم ئەندامەکانی ئەم یارییە لە ٣٢ دانە پێکدێن، ھەر یاریزانێک ١٦ دانە. کە ئەمانەیش برێتین لە یەک پاشا، یەک وەزیر، دوو قەڵا، دوو ئەسپ، دوو فیل و ھەشت سەرباز.
جووڵانی ئەندامەکان [دەستکاری]
١- سەرباز (جندی): ئەم ئامیرەی شەترنج تەنھا بو بیشەوە دەروات یەک خانە بەلام لەسەرەتای جولاندن دەتوانیت دوو خانە بروات ٢-ئەسب: ئەمەش بەشیوەی بیتی ئینکلیزی L دەروات دەشتوانیت باز بدات بەسەر ئامیرەکانی تر ٣- فیل : تەنھا سوجاو سوج دەروات ئەکەر شتیک بیتە بیشە ئەوە دەیخوات ئەکەر لە رەنکی خوی نەبیت فیلش دوو جوری ھەیە ،یەکەمیان بەسەر لەسەر خانە سبیەکان دەروات دووەمیان بەسەر خانە رەشەکان واتە فیلی سەر خانەی سبی ناجیتە سەر خانەی رەش ٤- قەڵا : ئەمیش تەنھا راست و راست دەروات تا بیشی جول بیت دەتوانیت بروات ٥- وەزیر: وەکو فیل و قەڵا دەروات واتا ھەم سوجا و سوج ھەم راستە و راست دەشتوانیت بە یەک جولا ٨ خانە ببریت ھەرجی بیتە بیشەوە دەیخوات ئەکەر لە رەنکی خوی نەبیت .وەزیر کرنکترین ئامیری سەر کورەثانی شەترنجە ٦-شاە : شاە تەنھا یەک خانە دەروات بە جوار دەوری خوی ==
چۆنێتی یاریکردن [دەستکاری]
سەرەتا ڕەنگی سپی (یان ڕەنگی کاڵ) دەست دەکات بەجووڵە. لەبەرئەوەی دانانی ئەندامەکان بەشێوەیەکە کە تەنھا سەرباز یاخود ئەسپ دەتوانن یەکەم جووڵە دەستپێبکەن.
پەراوێزەکان [دەستکاری]
- ↑ A History of Chess. Benjamin Press (originally published by Oxford University Press).
