زەیتوون

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
وێنەی جۆرێک لە زەیتوون لە وڵاتی ئەردەن

زەیتوون دارێکی هەمیشە سەوزی بەرداری تەمەن درێژە.بەرزی دارەکەی لە ١٥ مەتر تێناپەرێ.بەرەکەی ڕەنگی سەوز، رەش و مۆرە. حەز لە بنار شاخ و کەنار دەریاکان دەکات. نیشتمانی بنەرەتی زەیتون سوریا، فەلەستین، ئوردون و لوبنانە .هەروەها حەوزی دەریای سپی ناوەراست.

مێژووی[دەستکاری]

مرۆڤ زۆر لەمێژە زەیتونی ناسیوە و بەکاری هێناوە ،لە بەشی زۆری ئایینە پیرۆزەکان ناوی هاتووە.یۆنانیە کۆنەکان لەزۆر لە هۆنراوه کانیان ناوییان هێناوە. وەک دیاری پێشکەش بە شایەکان و پاڵەوانانی شەڕیان کردووە. لە باخی دێرێک لە شاری قودس دار زەیتونێک تا ئێستا ماوە تەمەنی ٢٠٠٠ ساڵ پترە.‌

بەشە بەسوودەوکانی[دەستکاری]

  • گەڵا
  • بەر((دەنکە زەیتون))
  • شلەرۆنی زەیتون ((زیت الزیتون))
  • توێکلی قەدی.

هەروەها لەبەر ڕەقی هێلداری دارەکەی بۆ دروست کردنی ئەنتیکە کاری ((التحفیات)) بەکار دێت.

بەهای ئابووری[دەستکاری]

داری زەیتون دارێکی بەسوودە لە هەردوو بوارەکانی ئابووری و ژینگه. بەری زەیتون خۆراکێکی بەلەزەتە بۆ مرۆڤ بە جۆرێک لە زۆر خواردەمەنی جۆراوجۆر و چێشت و زەڵاتە بەکاری دەهێنێت.‌ بەرهەمی زەیتون ٩٥%ی لە حەوزی دەریای سپی ناوەراست بەرهەم دەهێندرێت.بەجۆرێک دەوڵەتی ئیسپانیا بە یەکەم دەولەت دەژمێردرێت کە بەرهەمەکەی دەگاتە ١٧٣١٧٠٠٠ تۆن؛ بەلام لە بارەی بەرهەمهێنانی شلە رۆنی زەیتون دەوڵەتی ئیتاڵیا بە ڕیزبەندی یەکەم دێت کە بەرهەمەکەی دەگاتە ٣٣ ملیۆن گالۆن.

بەهای تەندورستی[دەستکاری]

شلە رۆنی زەیتون بێ زیانە بۆ لەشی مرۆڤ بگرە بە پێچەوانەشە زۆر سوود بەخشیشە بۆی،چونکە شلە رۆنەکەی بە هیچ جۆرێک کۆلیسترۆلی زیان بەخشی تێدانییه ،بەلکو کۆلیسترۆلی سوود بەخشی‌ تێیدایە کە دەبێتە هۆی توانەوەی کۆلیسترۆلی زیان بەخش. خواردی زەیتون لەش بەهێز وبە توانا دەکا

بەهای پزیشکی[دەستکاری]

دەرکەوتووە ئەو شوێنانەی شلە رۆنی زەیتون بە رێک و پێکی وبه بەردەوامی لە خواردنەکانیان بە کار دەهێنن،بە دەگمەن تووشی نەخۆشیەکانی دڵ و پالەپەستۆی خوێن ورەق بوونی دەمارەکان شێرپەنچە دەبن بە تایبەتی شێرپەنچەی مەمک ، هەر بە توێژینەوە دەر کەوتووە ئەو ژنانەی لە خۆراکی رۆژانەیان پتر لە جارێک شلە رۆنی زەیتون بەکار دەهێنن بە رێژەی ٤٥% کەمتر تووشی شێرپەنجەی مەمک دەبن. وە هەروەها بەکار هێنانی چارەسەرە بۆ برینداری کۆئەندامی هەرس ورێگرە لە دروست بۆنی بەردی گورچلە.

پێکهاتە بەسوودەکانی[دەستکاری]

یەکێک لە پێکهاتە بە سوودو گرنگەکانی بەری زەیتۆن ترشی ((بەنزەویک)) و ماددەی ئۆلیکە.وە هەروەها شەکری Mannite کە لە گەڵاو بەرەکەی دا هەیە ..شلە رۆنی زەیتون کریستالی Triolein Tripalmitin ی تێدایە .بە رێژەیەکی کەمیش ئەسیدی Free oleic acid تێدایە. هەروەها ڤیتامینەکانیB1.B2. A. E)))).. لە گەڵاکانی دا پێکهاتەی (( Oleuropein acid )) هەیە کە بکۆژی سرووشتی زۆر لە بەکتریا وڤایرۆس و کەروەکانە.

سوودە گشتیەکانی زەیتون[دەستکاری]

جگە لەم سودانەی که لە سه‌ەەوە باسمان کردن ئەم سوودانی خوارەوەشی هەیە:-

  • گەلای زەیتون پاک کەرەوەیە ((المعقم)).
  • کولێندراوی گەلا کەی سارد کەرەوەی ((تا)) بە هێزەکانە((خافض الحراره)).
  • گەلای زەیتۆن چارەسەرە بۆ ئەو نەخۆشیە تازە دۆزراوەی بە ناوی (( ((CFS کۆرت کراوەی (( Chronic Fatigue syndrome))
  • گەلای زەیتۆن هۆکارەکانی نەخۆشی ئایدز کەم دەکاتەوە،چۆنکە بەرگری لەش زیاد دەکات وە لەش نەرم نۆل هەوکردنی کەم دەکات.
  • گەلای زەیتون بۆ حەسانەوەی جەستەیی و دەرونی و هۆش بە کار دێت.
  • گەلاکانی بۆ کەم کردنەوەی ئازارەکانی نەخۆشی شێرپەنجەو ئایدز بە سوودە.
  • گەلاکانی بۆ چارەسەری نەخۆشیەکانی سەرما بوون وهەڵامەت و ئەنفلەوەنزا بە سوودە.
  • کولێندراوی گەلاکانی بە کار دێت بۆ دابەزینی رێژەی شەکر لە خوين.
  • شلە رۆنی زەیتون سوودبەخشە بۆ نەخۆشیەکانی دڵ وکاریگەری هەیە لە دابەزاندنی پاڵەپەستۆی خوێن وکۆلیسترۆل.
  • شلە رۆنی زەیتون رەوان کەری قەبزیە.
  • شلە رۆنی زەیتۆن بە سوودە بۆ ((خورووشت،سووتان، سووتانی بەر خۆر،هەو کردن)) ی پێست.
  • شلە رۆنی زەیتون لەگەل زۆر لە دەرمانەکانی پزیشکی تێکەل دەکرێت کە بۆ چارەسەری نەخۆشیەکانی پێست بە کاردێت،هەروەها لە گەل دەرمانەکانی قژ.
  • شلەی رۆنی زەیتون بە کار دێت بۆ شێلانی ماسولکە وجمگە رەق بوو وئێشدارەکان .
  • شلەی رۆنی زەیتون بە کار دێت بۆ نەخۆشیەکانی سنگ و تاعون.
  • شلە رۆنی زەیتۆن چاو بە هێز دەکات .
  • شلە رۆنی زەیتۆن کاریگەری هەیە بۆ کەم کردنەوەی ئەگەری تووشبون بە جەلتەی دڵ وشێرپەنجە.
  • شلەرۆنی زەیتۆن چارەسەرە بۆ نەخۆشیەکانی پوک وددان سپی دەکاتەوە.
  • شلە رۆنی زەیتۆن خواردن بە تام وچێژ دەکات.
  • شلە رۆنی زەیتۆن باشترین شلەیە بۆ هەلگرتنی خۆراک وەک گۆشتی ماسی و پەنیر.
  • خواردنی زەیتون بە هەموو شێوەكانیەوە سودبەخشە بۆ توانی سێکس.

چارەسەر بە زەیتوون[دەستکاری]

  • خواردنەوەى كوڵاوى گەڵاى زەیتوون ڕۆژى ٤ كوپ باشە بۆ چارەسەركردنى كێشەكانى هەرسكردن.
  • خواردنەوەى تێكەڵاوى یەك كەوچكى چێشت لەگەڵ گیراوەى نیو پارچە لیمۆ پێش نانى بەیانیان بۆ ماوەى ٣ ڕۆژ باشە بۆ دەركردنى كرمەكانى ناو ڕیخۆڵەى منداڵ.
  • خواردنى یەك كەوچكى چێشت لە زەیتى زەیتوون پێش نانى بەیانیان بۆ ووردكردنەوەى بەردەكانى گورچیلە و زراو و لوولەى میزڵدان لەگەڵ بەردەوامبوون لەسەر خواردنى بەرهەمى زەیتوون لەگەڵ نانى ئێواران بە شێوەى ڕۆژانە.
  • خواردنى ٣ كەوچكى چێشت بە شێوەى ڕۆژانە لە كوڵاوى گەڵاى زەیتوون و بەكارهێنانى زەیتى زەیتوون لەگەڵ ژەمەكان و خواردنى بەرهەمى زەیتوون لە كاتى نان خواردنى بەیانیان و ئێواران بۆ چارەسەركردنى پەستانى خوێنى بەرز و كێشەى میزنەكردن.
  • زەیتى زەیتوون زۆر باشە بۆ دەركردنى ژەهراویەكانى ناو لەش.
  • بەكارهێنانى تێكەڵاوى سپێنەى یەك هێلكە لەگەڵ ٢ كەوچكى چێشت لە زەیتى زەیتوون بەشێوەى مەڵهەم بۆ چەوركردنى شوێنى سووتاوى پێست جۆرى ئاسان.
  • بەكارهێنانى ووردكراوى بەرهەمى زەیتوون (لە دواى دەركردنى ناوكەكەى) بە شێوەى دەرمانێك لەسەر دوومەڵى ووشك.
  • بەكارهێنانى زەیتى زەیتوونى شلەتێن وەكو مەڵهەم بۆ چەوركردنى شوێنى تووشبوو بە گەڕى و ێەدەف و ئەگزیما بە چەوركردنى شوێنەكە بەشێوەى بازنەیی بە بەكارهێنانى پارچە پەڕۆكێكى زبر.
  • گەڵاى زەیتوونى نەرم لەگەڵ زەیتى زەیتوون بۆ چەوركردنى شوێنى تووشبوو بە هەوكردن و بڕین لەسەر پێست بەكاردێت.
  • بۆ چارەسەركردنى پێستى دەموچاوى ووشك و درزبوون لە پێستى دەست وپىَ دەبێت زەیتى زەیتوون تێكەڵاو بكرێن لەگەڵ گلیسیرین و چەند قەترەیەك لە گیراوەى لیمۆ.
  • چەوركردنى برۆى چاو بە زەیتى زەیتوون بۆ پاراستنى لە هەڵوەرین، هەروەها بە چەوركردنى پێستى سەر بە زەیتەكە لە دواى شوشتنى سەر بە ئاوى شلەتێن و ێابون بۆ چارەسەركردنى كڕێشكى سەر.
  • چەوركردنى پێستى لەش بە زەیتى زەیتوون بۆ پاراستنى لە تیشكى خۆر.
  • گەڵاى زەیتوون پێكهاتووە لە گیراوەیەك تایبەتە بە چارەسەركردنى هەوكردنى ناو دەم و پووك بە جوییندنى گەڵاكە وەكو بنێشت. هەروەها بۆ چارەسەركردنى بڕین و دومەڵ بە ووردكردنى گەڵاكان و دانانى لەسەر بڕینەكە. هەروەها بۆ چارەسەركردنى برینداربوون (قرحە)ى ڕیخۆڵە بە بەكارهێنانى گیراوەى گەڵاى زەیتوون لە ناو كۆمەوە.
  • بۆ چارەسەركردنى ڕۆماتیزم و هەوكردنى دەمارەكان (ئەعساب) و پێچبوونى جومگەكان، پێویستە مەڵهەمێك دروست بكرێت بە ووردكردنەوەى یەك دانە سیر لەگەڵ ٢٠٠ گرام زەیتى زەیتوون و جێهێشتنى بۆ ماوەى ٣ ڕۆژ ئینجا چەوركردنى شوێنى ئازارەكە بۆ چەند جارێك تا چاكبوونەوە.
  • زەیتى زەیتوون باشە بۆ گەنج كردنى ئەندامەكانى ناو لەش.
  • زەیتى زەیتوون جیاوازى هەیە لەگەڵ جۆرەكانى دیكەى زەیتەكان كە نابێتە هۆى بەرزكردنى ڕێژەى كۆلیستیرۆل لە خوێنە.

سەرچاوەکان[دەستکاری]