خەمۆکی

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
خەمۆکی، نیگارێک

خەمۆکی (بەئینگلیزی: Depression) دەتوانرێت وەسف بکرێت بە بارێکی ھەست کردن بە غەمباری، دڵتەنگی، بەدبەختی و بێچارەیی و ھەست کردن بە فەرامۆشکراوی و بێ ھیوایی. زوربەمان ھەست بەم حاڵەتە دەکەین لە ساتێک یان ساتێکی تر لە ژیانماندا بەڵام تەنیا بۆ ماوەیەکی کەم و درێژە ناکێشێت. خەمۆکی توند و ڕاستەقینە بریتیە لە کێشەی مەزاجی مرۆڤ کە تیایدا ھەست دەکات بە غەمباری ، گوم بوون (Loss)، توڕەیی و بێ ھیوایی لە ھەموو ڕۆژێکی ژیاندا و بۆ ماوەیەکی درێژخایەن.

خەمۆکی دەبێتە ھۆی گۆڕان یان لادانی دیدی ئەو کەسە بۆ خودی خۆی و ژیانی و کەسانی دەوروبەری، بە واتایەکی تر کەسی خەمۆک ڕەشبینە بەرامبەر بە ھەموو شتێک و زۆر نەرێنییە بەرامبەر بە ھەموو ڕووداوێک و ناتوانێت وا وێنا بکات کە ھەر ڕووداوێک، کێشەیەک یان ھەڵوێستێک بە شێوەیەکی ئەرێنی چارەسەر دەبێت.

نیشانەکانی خەمۆکی[دەستکاری]

لە خەمۆکی تو‌ند و ڕاستەقینە دا ئەو کەسە لەوانەیە ھەست بە پێنج یان زیاتر لەم نیشانانەی خوارەوە بکات :-

  • غەمباری و ڕەشبینی.
  • ھەست کردن بە تاوانباری، بێ نرخی، بێ پشتیوانی، بێ ھیوایی، ڕق لە خۆبوون و نائارامی.
  • نەمانی ھەوەس و لەزەت بینین لە ئەنجامدانی چالاکییە ئاساییەکان کە پێشتر ئارەزووی کردوون (بە ئەنجامدانی سێکسیشەوە)‌.
  • ئاستەنگ لە تەرکیز کردن و خاو بوونەوەی یادگا.
  • خراپتر بوونی نەخۆشیە درێژخایەنەکان لەو کەسانەدا کە نەخۆشی درێژخایەنیان ھەیە، نمونە ڕۆماتیزمی جومگەکان، نەخۆشی شەکرە.
  • گۆڕان لە ڕژێمی خەوتندا کە دەبێتە ھۆی بێخەوی یان خەواڵوێتی و زۆر خەوتن.
  • گۆڕانی ئیشتیھا بۆ خواردن کە دەبێتە ھۆی زیادبوون یان کەمبوونی کێشی لەش.
  • ھەست کردن بە ماندویەتی و کەم وزەیی.
  • دڵەڕاوکێ، ڕاڕایی و ئاڵۆزی.
  • بیرکردنەوە لە خۆکوشتن و مردن.
  • خاو قسەکردن و خاو جوڵان.
  • سەرئێشە، ئازاری گەدە و کێشە لە کۆئەندامی ھەرسدا.

لە منداڵ و مێردمنداڵ و تازە پێگەیشتواندا لەوانەیە ئەم نیشانانە دەربکەون[دەستکاری]

  • خەوزڕان، ماندویەتی، سەرئێشە، ئازاری گەدە و گێژبوون.
  • بێموبالاتی، دورکەوتنەوە لە کۆمەڵگا و دابەزینی کێشی لەش.
  • بەکارھێنانی دەرمانە نایاساییەکان، ئەلکھول، دواکەوتن لە خوێندنگا و ئاستەنگی تەرکیز کردن.
  • دابڕان لە خێزان و ھاوڕێیان.

ھۆکارە مەترسیدارەکانی خەمۆکی[دەستکاری]

ھۆکارە سەرەکیەکانی خەمۆکی بە تەواوی نەزانراون تا ئێستا، زۆر لە لێکۆڵینەوە پزیشکیەکان ئەنجامەکەی دەگەڕێننەوە بۆ دروست بوونی ناھاوسەنگی کیمیایی لە مێشکدا کە لەوانەیە بۆماوەیی بێت یان بەھۆی ڕوودانی کارەساتی ژیانەوە بێت.

ھەندێک جۆری خەمۆکی لە خانەوادەکاندا ڕوودەدەن (بۆماوەییە)، بەڵام ئەمە مەرج نییە چونکە لەوانەیە خەمۆکی لە ھەندێک کەسدا ڕوو بدات کە پەیوەندی نییە بە بۆماوەییەوە و لە خێزانی ئەو کەسەدا حاڵەتی خەمۆکی نەبینراوە.

ژیانی پڕ لە چەرمەسەری و پڕ لە فشار و مەرگەساتی (کارەساتی) گەورە لە ھەندێک کەسدا دەبێتە ھۆی ڕوودانی خەمۆکی، بەڵام لە ڕاستیدا کۆمەڵێک ھۆکار بەیەکەوە کار دەکەن بۆ ڕوودانی خەمۆکی.

پیاو و ژن لە ھەموو تەمەن، نەتەوە و ھەموو ئاستێکی ئابووری توشی خەمۆکی دەبن ھەروەکو چۆن لە منداڵ و مێردمنداڵ و تازەپێگەیشتوانیشدا ڕوو دەدات.

ژمارەیەک ھۆکار ڕۆڵیان ھەیە لە ڕوودانی خەمۆکیدا[دەستکاری]

  • ڕاھاتن لەسەر دەرمان و ئەلکھول، ڕووداو و کارەساتەکانی ژیان وەک دابڕان لە خۆشەویست (ھاوڕێی کچ یان کوڕ)، کەوتن و دەرنەچوون لە پۆلەکانی خوێندنگە، نەخۆش کەوتن یان مردنی ئەندامێکی خێزان، یان جیابوونەوەی دایک و باوک (بۆ تازەپێگەیشتوان و مێردمنداڵان).
  • ڕووداو و کارەساتەکانی ژیانی منداڵی وەک خراپ مامەڵە کردن و پشتگوێ خرانی ئەو کەسە لە تەمەنی منداڵیدا.
  • تەڵاق، مردنی ھاوڕێیەک یان خزمێکی نزیک یان لەدەستدانی کار (بۆ گەورەساڵان).
  • دابڕانی کۆمەڵایەتی (بڵاوە لە گەورەساڵان دا).
  • ھەندێک حاڵەتی نەخۆشی وەک کەم کارکردنی غودەی دەرەقی (Hypothyroidism)، بەکارھێنانی ھەندێک دەرمان وەک لە چارەسەری بەرزەپەستانی خوێن، شێرپەنجە، نەخۆشیە گەورەکان و چارەسەری ئازارە درێژخایەنەکان.
  • کێشەکانی خەو.

دەستنیشان کردن[دەستکاری]

بوونی پێنج یان زیاتر لە و خاڵانەی کە لەسەرەوە ئاماژەیان پێ دراوە وەک نیشانەکانی خەمۆکی بە لایەنی کەمەوە بۆ ماوەی دوو ھەفتە، بەسە بۆ دەستنیشان کردنی.

لە ھەمان کاتدا پێویستە دیاری بکرێت کە ھۆکارەکەی یەکێک لەو نەخۆشیە جەستەییانە یان دەرمانانە نین کە ئەو کەسە بەکاریان دەھێنێت وەک چارەسەر بۆ نەخۆشیەکی تر ھەروەک لە سەرەوە ئاماژەی پێ دراوە.

چارەسەر کردن[دەستکاری]

ئەو دەرمانانەی کە ئەو کەسە بەکاریاندەھێنێت بۆ چارەسەری نەخۆشی تر لەوانەیە ئاستی خەمۆکی بەرەو خراپتر ببا‌ت و لەوانەیە پێویست بە گۆڕینیان بکات (لەخۆتەوە ھیچ دەرمانێک مەوستێنە یان مەیگۆڕە بەبێ ڕاوێژ کردن بە پزیشکەکەت).

ئەو کەسانەی کە ئەوەندە خەمۆکن ناتوانن کار و فەرمانەکانیان ئەنجام بدەن، یان ئەو کەسانەی کە بیر لە خۆکوشتن دەکەنەوە یان مەترسیان بۆ سەر کۆمەڵگا ھەیە پێویستە لە نەخۆشخانەکانی چارەسەری دەرونی داخڵ بکرێن بۆ چارەسەر.

زوربەی ئەو کەسانەی کە خەمۆکیان ھەیە چارەسەر دەبن و سوود وەردەگرن لە دەرمانەکانی دژەخەمۆکی (Antidepressants) شان بە شانی چارەسەری دەروونی.

چارەسەر بەم جۆرە دەرمانانە کاریگەرن و بیرکردنەوە نەرێنییەکان کەم دەکەنەوە، بەڵام کاتیان دەوێت تا ھەست بە باشتر بوون بکەن ھەرچەندە ڕۆژ بە ڕۆژ ھەست بە باشتر بوون دەکەن.

تێبینی گرینگ[دەستکاری]

  • دوای دەست پێکردنی چارەسەر بە دەرمانەکانی دژەخەمۆکی توند، ھەندێک کەس دوای چەند حەفتەیەکی کەم ھەست بە باشتر بوون دەکەن، ھەرچەندە ھەندێکیشیان وا پێویست دەکات چارەسەر وەربگرن بۆ ماوەی ٤ – ٩ مانگ تا کاردانەوەیان ھەبێت و کاریگەری دەرمانەکان دەربکەوێت و دوبارە خەمۆکی دەرنەکەوێتەوە.

ھەندێک کەس کە باشتر نابن دوای بەکارھێنانی دەرمانەکانی دژەخەمۆکی بەبڕی (جورعەی) ئاسایی ئاماژەیان بۆ دەکرێت بە خەمۆکی بەرگری لە چارەسەر (Treatment-Resistant Depression).

سەبارەت بەوە زۆر جار بڕی (جورعە) گەورەتریان دەدرێتێ (کە بێ مەترسیە) یان دوو یان زیاتر لە دەرمانەکانی دژی خەمۆکیان دەدرێتێ بەیەکەوە. ئەو ژنانەی کە دوگیانن یان دەیانەوێت دوگیان ببن و دەرمانی دژی خەمۆکی بەکاردێنن، نابێت بە ھیچ جۆرێک بێ ڕاوێژ کردن بە پزیشکەکەیان دەرمانەکە بوەستێنن بۆ پێشگیری لە خراپ بوون و توند تر بوونی خەمۆکیەکەیان.

گەنجانی تەمەن ١٨ – ٢٤ ساڵ زۆر زۆر پێویستە چاودێری بکرێن لە نزیکەوە بۆ پێشگیری لە ھەوڵی خۆکوشتن، بە تایبەتی لە مانگەکانی یەکەمی دوای دەستپێکردنی چارەسەرە دەرمانیەکان.

چارەسەری دەروونی[دەستکاری]

ئەو کەسانەی کە خەمۆکیان ھەیە سوود وەردەگرن لە ھەندێک چارەسەر کردن بە ئاخاوتن و ڕاوێژ کردن و کارێکی باشی دەبێت لەسەر ھەست و بیرکردنەوە و لەوەش کاریگەر تر فێر دەبێت چۆن مامەڵە لەگەڵ حاڵەتەکەیدا بکات.

دەتوانرێت لەم ڕێگایەوە کەسی خەمۆک فێر بکرێت کە چۆن بجەنگێت دژی بیرکردنەوە نەرێنییەکانی و زیاتر ئاگادار بکرێتەوە لە نیشانەکانی خەمۆکی و فێر بکرێت کە خەمۆکیەکەی بە چی خراپتر دەبێت، لە ھەمان کاتدا فێری کارامەیی دەبێت لە چارەکردنی کێشەکانیدا.

چارەسەری دەروونی یارمەتی کەسی خەمۆک دەدات کە تێبگات چی لە پشتی ئەو جۆرە ھەست کردن و بیرکردنەوە و ڕەوشتانەیە کە لای دروست بووە.‌ چارەسەر کردن بە کارەبا (Electroconvulsive Therapy - ECT) مەزاج و باری دەروونی ئەو کەسانە باشتر دەکات کە خەمۆکیان ھەیە و سوود وەرناگرن لە چارەسەر بە دەرمان یان ھەوڵی خۆکوشتن دەدەن.

ماکەکانی خەمۆکی (Complication - المظاعفات)[دەستکاری]

  • ڕاھاتن لەسەر بەکارھێنانی دەرمانە ھۆشبەرەکان و ئەلکھول و جگەرە.
  • خۆکوشتن (١٥ %ی ئەو کەسانەی خەمۆکیان ھەیە کۆتایی بە ژیانی خۆیان دەھێنن بە خۆکوشتن).
  • دروست بوونی کێشەی تری تەندروستی بۆ کەسی خەمۆک کە لەوانەیە ببێتە ھۆی زووتر مردن (Premature Death) لە ئەنجامی بەکارھێنانی دەرمان و نەخۆشیەکانی تردا.
  • کەسی تووش بوو بە خەمۆکی پێویستە بە خێرایی پەیوەندی بکات بە پزیشکی پسپۆڕی دەروونیەوە ئەگەر :-
  1. گوێی زرنگایەوە،‌ واتە گوێی لە دەنگ بوو کە لە ڕاستیدا بوونی نەبوو.
  2. زۆر جار گریان بەبێ ئەوەی ھۆکارێکی گەورە ھەبێت یان بەبێ ھۆ.
  3. ئەگەر خەمۆکیەکە بو بەھۆی دابڕان لە کارکردن، دابڕان لە خوێندنگە یان ژیانی خێزانی.
  4. ھەستی کرد ئەو دەرمانەی کە بۆ چارەسەری خەمۆکی بەکاریاندەھێنێت کاریگەریان نیە یان ماکیان (مظاعفات) ھەیە.

بۆ باشتر چارەسەر کردنی خەمۆکی لە ماڵەوە[دەستکاری]

  • دەرمانەکان بە باشی و ڕێکوپێکی بەکاربێنە.
  • فێربە چۆن چارەسەری ماکەکانی خەمۆکی دەکەیت.
  • فێربە چاودێری نیشانە سەرەتاییەکانی خەمۆکی بکە کاتێک دەردەکەون و فێری مامەڵە کردن ببە لەگەڵیان کاتێک بەرەو خراپتر دەڕۆن.
  • ھەوڵ بدە زیاتر وەرزش بکەیت، خۆت خەریک بکە بەو چالاکییانەی کە ئارەزوویان دەکەیت و لەزەتیان لێ دەبینیت.
  • دوورکەوە لە ئەلکھول و دەرمانە نایاسییەکان چونکە ئەمانە دەبنە ھۆی خراپتر کردنی باری خەمۆکیەکە و زیاتر ھاندان بۆ خۆکوشتن.
  • کاتێک دەجەنگیت دژی خەمۆکیەکەت ھەوڵ بدە لەگەڵ کەسێک کە متمانەت پێی ھەبێت بدوێیت لە بارەی چۆنێتی ھەست کردنەکانتەوە.
  • ھەوڵ بدە تێکەڵی خەڵکی کارامە و ئەرێنی ببیت.
  • ھەوڵ بدە بەشداری بکەیت لەو چالاکیانەدا کە بە کۆمەڵ ئەنجام دەدرێت.

ئەنجام[دەستکاری]

خەمۆکی زۆربەی جار ئەنجامێکی باشی دەبێت بە چارەسەر کردن بەڵام نەک بۆ ھەموو کەسێک، ھەروک چۆن خەمۆکی کێشەیەکە بۆ ھەندێک کەس کە سەرھەڵدەداتەوە. ئەو کەسانەی کە خەمۆکیان توش دەبێت چارەسەری خێرا و بەردەوام بوون لەسەریان پێویستە بۆ پێشگیری لە زیاتر توند بوونی حاڵەتەکەی و خراپتر بوونی و درێژخایەنی.

ھەندێک جار وا پێویست دەکات کە بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ چارەسەر وەربگیرێت.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

ماڵپەڕی کوردژین