بێرتراند ڕاسڵ

لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە
(ڕەوانەکراوە لە بێرتراند ڕاسێلەوە)
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
بێرتراند ئەرتوور ویلیام ڕاسڵ
لێدوان=
لەدایکبوون ١٨ مەی ١٨٧٢
بەریتانیا، وێڵز
مردن ٢ی شوباتی ١٩٧٠(١٩٧٠-02-0٢) (٩٧ ساڵ ژیاوە)
نەتەوە ئینگلیز
بواری زانستی فەلسەفە، بیرکاری
خەڵاتەکانی خەڵاتی نۆبڵ
خێزان ئەلیس پیەرسۆڵ سمیس، دۆرا بلاک، پاتریشیا سپێنس
ئیمزا
ئیمزای ڕەسڵ

بێرتراند ئەرتوور ویلیام ڕاسڵ یان بێرتراند ڕاسڵ (لەدایک بوون ١٨ی مەیی ١٨٧٢ - کۆچی دوایی ٢ی فێبرییەی ١٩٧٠) فەیلەسووف، لۆژیکزان، مێژووزان، ماتماتیکەوان، ڕیفۆرم‌خوازی کۆمەڵایەتی و ئاشتیخوازی بەریتانی بوو. زۆرینەی ژیانی لە بەریتانیا بەسەر برد، بەڵام لە وێڵز لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد.

کورتەی ژیانی[دەستکاری]

منداڵی[دەستکاری]

بێرتراند خوشک و برایەکی هەبوو، لە ساڵی ١٨٧٤ دایکی ئەمرێت و دوای ئەوەش خوشکەکەی. لە ساڵی ١٩٨٧٦یش باوکی ئەمرێت. بێرتراند و براکەی ئەخرێنە ژێر بەخێوکردنی ماڵە باپیریانەوە کە ئەوترێ زۆر پێداگیرکەربوون لەوەی بە کەلتوری "ڤیکتۆریان" ناوئەبرێ، واتە ئەوەی لە سەردەمی شازادە ڤیکتۆریا باوبوە. باپیریشی کە پێشتر سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا بوە لە ١٨٧٨ ئەویش کۆچی دوایی ئەکات. ئیتر داپیری بە ناوی خاتوو فرانسیس ئێلیەت ڕەسڵ ناوێک گەورەی ئەکات. ئەم خانمە کە خۆی بە ئەسڵ سکۆتلەندیە، کارێک ئەکات کە هەندێ لە میراتەکە بەکاربێت تا دوو نەوەکەی بە "ئەگنۆست/نازانمگەر" پەروەردە بکرێن لەسەر داوای باوکیان[١].

خوێندن[دەستکاری]

لە ١٨٩٠ ئەچێتە ترینتی کامبریج، وە داوای ئەوەی بە پلەی یەکەم دەر ئەچێت لە فەلسەفە، لە ١٨٩٥ ئەکرێتە یەکێ لە مامۆستاکان لەوێ. بەڵام ئەو لە ١٨٩٤ لە کامبریج ئەڕوات و لە پاریس لە باڵوێزخانەی بەریتانیا ئەبێت. لە ١٨٩٤ لە مانگی بەفرانبار (١٢)دا هاوسەرگیری ئەکات لەگەڵ خاتوو ئەلیس پیەرسۆڵ سمیس. لە ١٩٠٠ سەردانی پاریس ئەکات و تێکەڵ بەکارەکانی بیرکاریزانی ئیتالی پیانۆ ئەبێت و ئیتر لە ١٩٠٣ یەکەم شاکاری خۆی بە ناوی بنەماکانی بیرکاری/ (بە ئینگلیزی: The Principles of Mathematics) ئەنوسێت. لە ١٩١٠ ئەبێتەوە بە مامۆستا لە کۆلێژی ترینتی زانکۆی کامبریج[١].

دەرەوەی بەریتانیا[دەستکاری]

لە ساڵی ١٩٢٠ دا سەردانی ڕوسیا ئەکات بۆ توێژینەوە لەسەر بۆڵشەڤیزم. لە پایزی هەمان ساڵدا ئەچێتە چین بۆ وتنەوەی وانەی فەلسەفە لە زانکۆی پەکین لە چین. لە ساڵی ١٩٢١ ئەوترێ کەوا خێزانەکەی لێی جیا ئەبیتەوە بۆیە هاوسەرگیری لەگەڵ خاتوو دۆرا بلاک ناوێک ئەکات. ئیتر لە ١٩٢٧ خۆی و خێزانەکەی هەڵ ئەستن بە کردنەوەی قوتابخانەیەک بۆ منداڵان تا ساڵی ١٩٣٢. دیسان لە ساڵی ١٩٣٥ خێزانی لێی جیا ئەبێتەوە و ژنێکی تر بەناوی پاتریشیا هێلەنە سپێنس ئەهێنێت. ساڵی دوای ئەوە ئەچێتە ویلایەت یەکگرتوەکانی ئەمەریکا و لەوێ لەزۆرێک لە زانکۆ پێشەنگەکانی دنیا وانە ئەڵێتەوە[١].

کارە گرنگەکانی[دەستکاری]

راسێڵ سەرپەلی شۆڕش دژی ئایدیالیزم لە بەڕیتانیا لە ساڵانی پێش ١٩٠٠دا بووە و وا ئەزانن دەگەڵ شاگردەکەی "ویتگێنشتاین" و "فرێگ" پیاوی ئایینیەکەی، پەیاکەر و دامەزرێنەری "فەلسەفەی شیکاری" بن. دەگەڵ "وایتھێد"، "بنەمای ماتماتیک"ی نووسی کە ھەوڵدانێکە بۆ نزیککردنەوەی لۆژیک و ماتماتیک. وتارە فەلسەفیە‌کەی بە ناوی "لەسەر جیاکردنەوە" وەک مۆدێل و سەرمەشق بۆ فەلسەفە‌ دەزانن. ھەر دوو بەرھەمەی وا باسکران لەسەر لۆژیک، ماتماتیک، دانانی تیئۆریا، زمان‌ناسی و ھەروا فەلسەفەی شیکاری کاریگەری زۆری ھەبووە.

تێکۆشەری دژەشەڕ، پاڵپشتی بازەرگانی ئازادی نێو نەتەوەکان و دژی دەسەڵاتی بە‌ھێز بوو. ڕاسل بۆ ھەوڵدانە دژەشەڕەکانی لە درێژەی شەڕی جیھانی یەکەم، بۆ بزووتنەوەی دژی ھیتلەر، داخستنی چەکی ناوەکی، ڕەخنەگرتن لە دیکتاتۆری سۆڤیەت و تێکەڵ بوونی ئەمریکا لە شەڕی ڤیێتنام، لە بەندیخانە کرا.

خەڵاتی نۆبڵ[دەستکاری]

لە ١٩٥٠دا ڕاسل خەڵاتی نۆبێلی وێژە و ھونەری وەر گرت بۆ نووسراوە جۆربەجۆر و بەنرخەکانی کە تێیدا پالپشتی کردوو لە ھاونەوع دۆستی و ئازادی بیرۆکە. [١]

بیر و بۆچوونەکانی[دەستکاری]

فەلسەفە[دەستکاری]

هەرچەندە نوسینەکانی ڕاسڵ هێندە زۆرن شایانی بابەتی جیاوازە هەریەک لەم بەشانە. لە ئێستادا تەنها ئەکرێ بوترێت ڕاسڵ جگە لەوەی دامەزرێنەری فەلسەفەی شیکاریە، لەسەر ئەم بابەتانەش نوسیویەتی، مێتافیزیک، لۆژیک (ژیربێژی) و فەلسەفەی بیرکاری، فەلسەفەی زمان، ڕەوشت و مەعریفەتناسی.

ئاین[دەستکاری]

ڕاسڵ خۆی بە کەسێکی "نازانمگەرا" دا ئەنا. نازانمگەرا ئەوانەن کە نە ئەڵێن خوا هەیە نە ئامادەن بڵێن خوا نیە. بەڵام خۆی ئەڵێ من بەرامبەر فەیلەسوفەکان وا خۆم ئەناسینم دەنا بەرامبەر خەڵکی سادە ناچارم بڵێم بێ باوەڕم[٢].

لە کتێبی "مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوادا" ڕاسڵ بناغەی فەلسەفەی دین باس ئەکات و ئەی گەڕێنێتەوە بۆ چۆنێتی گەشەی یۆنانی کۆن کە لە بابلی و میسریە کۆنەکانەوە فێری نوسین بوون و شارستانێتیەکەیان گەشەی کردوە[٣]. هەروەها لە هەمان سەرچاوەدا دەربارەی پیتاگۆرس ئەڵێ: "گرێدانی بیرکاری و خواناسی کە لە پیتاگۆرسەوە دەستی پێکرد شێوەپێدەری ئاین بوە لە یۆنانی کۆندا، لە چاخەکانی ناوەڕاست و هەتا سەردەمی کانتیش"[٤]. وە هەروەها ئەڵێ ئەو تێکەڵ بوونەی دین و "بیرکردنەوەی ئەقڵانی" لەگەڵ دیندا سەرچاوەکەی لە پیتاگۆرسەوە دێت کە لای ئەفلاتون، سەنت ئۆگستین، تۆماس ئەکویناس، ڕێنێ دێکارت، سپینۆزا وە لایبنیز هەبوە[٥].

ئا لەم گۆشەوە ئازادانە کاتێک باسی مەسیحیە کاتۆلیکەکان ئەکات ئەڵێ: "کەنیسەی کاتۆلیکی لە سێ سەرچاوەوە دەرهێنراوە. مێژوە پیرۆزەکەی هی جولەکەیە، خواناسیەکەی هی یۆنانیەکانە، وە یاسا و دەوڵەتەکەشی لانی کەم ناڕاستەوخۆ ئەگەڕێتەوە بۆ ئیمپراتۆریەتی ڕۆم. چاکسازیی پرۆتێستانتیش هیچی نەکرد ئەوەنەبێ کە بابەتە ڕۆمانیەکانی ڕەتکردەوە، بابەتە یۆنانیەکانی نەرمترکرد وە بابەتە جولەکەییەکانی توند و تۆڵترکرد"[٦].

نەتەوە[دەستکاری]

ڕەسڵ بڕوای وابوو کەوا نەتەوایەتی کۆن و پێشکەوتوو لە ڕێگای جیھانگیریــەوە وای لێ دێت بە تەواوی نەمێنێت، هەروەها بەڕای ئەم نوسەرە ڕاسڵ پێی وابوە کەوا بەڕێوەبردنی جیهان لە لایەن دەوڵەتێکی لیبراڵی نێونەتەوەییەوە لە ڕێگای ئاشتیانە و بە پرۆسەیەکی بێ دەنگ نایەتە دی، بەڵام ئەوە هیچی لەوە کەمتر نەبوە کەوا ڕاسڵ لەگەڵ دەوڵەتێکی نێونەتەوەیی جیهانیدابوە [٧].

ڕامیاری (سیاسەت)[دەستکاری]

لە وتاری فەلسەفە و ڕامیاریدا کۆتایی قسەکانی بەوە دێنێت کەوا ئەو پێشنیاری سیستمێکی لیبراڵی بەڵگەگەرایی (empiricist) کە ڕای وایە لەگەڵ سۆسیالیزمی دیموکراتیدا ئەگونجێت باشترین جۆری سیستمە بۆ بەڕێوەبردنی وڵات [٨].

کۆمەڵگا[دەستکاری]

ڕاسڵ بە درێژایی ژیانی خەباتگێڕی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوو. ئەو بە درێژایی ژیانی چالاک بوو لە بواری سیاسیدا و نوسراوی ناردوە بۆ سەرۆکەکانی دنیا بۆ ئەو مەبەستانەی هەیبوون تا کاریگەری بخاتە سەریان.

ڕاسڵ باوەڕی بە"کۆمەڵگای زانستی" هەبوو، کە شەڕی تیا نەبێت، سنورێک هەبێت بۆ ژمارەی دانیشتوان وە داهات و خۆشگوزەرانیش بەش بکرێت[٩]. ئەو پێشنیاری کرد تەنها دەوڵەتێکی ئاشتیخواز هەموو جیهان بەڕێوە ببات[١٠].

بژاردەیەک لە نوسراوەکانی[دەستکاری]

  • ۱۸۹۷ - ووتارێک لەسەر بنەماکانی ئەندازە
  • ۱۹٠۳ - (شاکاری ڕاسڵ) بنەمەکانی بیرکاری. چاپی کامبریج
  • ۱٠۱۲ - گرفتەکانی فەلسەفە
  • ۱۹۱٦ - پرەنسیپەکانی زیندووکردنەوەی کۆمەڵایەتی
  • ۱۹۱۹ - سەرەتایەک لە فەلسەفەی بیرکاری
  • ۱۹۲۱ - شیکاری مێشک
  • ۱۹۲٥ - ئەلف و بێی ڕێژەیی (نیسبی)
  • ۱۹۳٥ - ئاین و زانست
  • ۱۹٤٥ - مێژوی فەلسەفەی ڕۆژئاوا
  • ۱۹٥۱ - ۱۹٦۹ ژیاننامەی بێرتراند ڕاسڵ (خۆنوس) چاپی لەندەن.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

وتاری بێرتراند ڕاسل لە ویکیپیدیای ئینگلیزی

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. ١٫٠ ١٫١ ١٫٢ ١٫٣ کورتەی ژیانی بێرتراند ڕەسڵ، پەڕەی خەڵاتی نۆبڵ، دوا سەردان ٢٨/١٢/٢٠١٤
  2. من بێ باوەڕم یان نازانمگەرام، هاوارێک بۆ لێبوردەیی لە ڕووی مەزهەبە نوێکاندا. ۱۹٤۷. بێرتراند ڕەسڵ. دوا سەردان ۲٦.۱.۲٠۱٤
  3. بەستەری ئارکایڤ، دوا سەردان ۲٦.۱.۲٠۱٤ .مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا. بەشی یەکەم
  4. بەستەری ئارکایڤ، دوا سەردان ۲٦.۱.۲٠۱٤ .مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا. بەشی پیتاگۆرس
  5. بەستەری ئارکایڤ، دوا سەردان ۲٦.۱.۲٠۱٤ .مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا. کۆتایی بەشی پیتاگۆرس
  6. بەستەری ئارکایڤ، دوا سەردان ۲٦.۱.۲٠۱٤ .مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا. پێشەکی
  7. Greenspan, Louis. "Bertrand Russell and the end of nationalism." Philosophy of the social sciences 26.3 (1996): 348-368.
  8. Russell, Bertrand. "Philosophy and politics." (1947). لینک لە سکرایبد. بنواڕە دوابەشی وتارەکە. دواسەردان ٢٢.٥.٢٠١٤
  9. وتاری کاریگەری زانست لەسەر کۆمەڵگا، بەشی ئەنجامەکان. نوسینی ڕاسڵ ۱۹۵۲
  10. کام ڕێگا بەرەو ئاشتیە. ڕاسڵ ۱۹۳٦. بەشی ۱۲ پەڕەی ۱۷۳