بێرتراند ڕاسڵ

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
(ڕەوانەکراوە لە بێرتراند ڕاسێلەوە)
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
لەدایکبوون بێرتراند ئەرتوور ویلیام ڕاسڵ
١٨ مەی ١٨٧٢
بەریتانیا
مەرگ ٢ فێبریەی ١٩٧٠
وێڵز، بەریتانیا
نەتەوە بەریتانیایی

بێرتراند ئەرتوور ویلیام ڕاسڵ یان بێرتراند ڕاسڵ (لەدایک بوون ١٨ی مەیی ١٨٧٢ - کۆچی دوایی ٢ی فێبرییەی ١٩٧٠) فەیلەسووف، لۆژیکزان، مێژووزان، ماتماتیکەوان، ڕیفۆرم‌خوازی کۆمەڵایەتی و ئاشتیخوازی بەریتانی بوو. ئەگەرچی زۆرینەی ژیانی لە بەریتانیا بەسەر برد، بەڵام لە وێڵز لەدایک بوو و ھەر لەوێش کۆچی دوایی کرد.

کارە گرنگەکانی[دەستکاری]

راسێڵ سەرپەلی شۆڕش دژی ئایدیالیزم لە بەڕیتانیا لە ساڵانی پێش ١٩٠٠دا بووە و وا ئەزانن دەگەڵ شاگردەکەی "ویتگێنشتاین" و "فرێگ" پیاوی ئایینیەکەی، پەیاکەر و دامەزرێنەری "فەلسەفەی شیکاری" بن. دەگەڵ "وایتھێد"، "بنەمای ماتماتیک"ی نووسی کە ھەوڵدانێکە بۆ نزیککردنەوەی لۆژیک و ماتماتیک. وتارە فەلسەفیە‌کەی بە ناوی "لەسەر جیاکردنەوە" وەک مۆدێل و سەرمەشق بۆ فەلسەفە‌ دەزانن. ھەر دوو بەرھەمەی وا باسکران لەسەر لۆژیک، ماتماتیک، دانانی تیئۆریا، زمان‌ناسی و ھەروا فەلسەفەی شیکاری کاریگەری زۆری ھەبووە.

تێکۆشەری دژەشەڕ، پاڵپشتی بازەرگانی ئازادی نێو نەتەوەکان و دژی دەسەڵاتی بە‌ھێز بوو. ڕاسل بۆ ھەوڵدانە دژەشەڕەکانی لە درێژەی شەڕی جیھانی یەکەم، بۆ بزووتنەوەی دژی ھیتلەر، داخستنی چەکی ناوەکی، ڕەخنەگرتن لە دیکتاتۆری سۆڤیەت و تێکەڵ بوونی ئەمریکا لە شەڕی ڤیێتنام، لە بەندیخانە کرا.

خەڵاتی نۆبڵ[دەستکاری]

لە ١٩٥٠دا ڕاسل خەڵاتی نۆبێلی وێژە و ھونەری وەر گرت بۆ نووسراوە جۆربەجۆر و بەنرخەکانی کە تێیدا پالپشتی کردوو لە ھاونەوع دۆستی و ئازادی بیرۆکە.

بیر و بۆچوونەکانی[دەستکاری]

فەلسەفە[دەستکاری]

هەرچەندە نوسینەکانی ڕاسڵ هێندە زۆرن شایانی بابەتی جیاوازە هەریەک لەم بەشانە. لە ئێستادا تەنها ئەکرێ بوترێت ڕاسڵ جگە لەوەی دامەزرێنەری فەلسەفەی شیکاریە، لەسەر ئەم بابەتانەش نوسیویەتی، مێتافیزیک، لۆژیک (ژیربێژی) و فەلسەفەی بیرکاری، فەلسەفەی زمان، ڕەوشت و مەعریفەتناسی.

ئاین[دەستکاری]

ڕاسڵ خۆی بە کەسێکی "نازانمگەرا" دا ئەنا. نازانمگەرا ئەوانەن کە نە ئەڵێن خوا هەیە نە ئامادەن بڵێن خوا نیە. بەڵام خۆی ئەڵێ من بەرامبەر فەیلەسوفەکان وا خۆم ئەناسینم دەنا بەرامبەر خەڵکی سادە ناچارم بڵێم بێ باوەڕم[١].

لە کتێبی "مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوادا" ڕاسڵ بناغەی فەلسەفەی دین باس ئەکات و ئەی گەڕێنێتەوە بۆ چۆنێتی گەشەی یۆنانی کۆن کە لە بابلی و میسریە کۆنەکانەوە فێری نوسین بوون و شارستانێتیەکەیان گەشەی کردوە[٢]. هەروەها لە هەمان سەرچاوەدا دەربارەی پیتاگۆرس ئەڵێ: "گرێدانی بیرکاری و خواناسی کە لە پیتاگۆرسەوە دەستی پێکرد شێوەپێدەری ئاین بوە لە یۆنانی کۆندا، لە چاخەکانی ناوەڕاست و هەتا سەردەمی کانتیش"[٣]. وە هەروەها ئەڵێ ئەو تێکەڵ بوونەی دین و "بیرکردنەوەی ئەقڵانی" لەگەڵ دیندا سەرچاوەکەی لە پیتاگۆرسەوە دێت کە لای ئەفلاتون، سەنت ئۆگستین، تۆماس ئەکویناس، ڕێنێ دێکارت، سپینۆزا وە لایبنیز هەبوە[٤].

ئا لەم گۆشەوە ئازادانە کاتێک باسی مەسیحیە کاتۆلیکەکان ئەکات ئەڵێ: "کەنیسەی کاتۆلیکی لە سێ سەرچاوەوە دەرهێنراوە. مێژوە پیرۆزەکەی هی جولەکەیە، خواناسیەکەی هی یۆنانیەکانە، وە یاسا و دەوڵەتەکەشی لانی کەم ناڕاستەوخۆ ئەگەڕێتەوە بۆ ئیمپراتۆریەتی ڕۆم. چاکسازیی پرۆتێستانتیش هیچی نەکرد ئەوەنەبێ کە بابەتە ڕۆمانیەکانی ڕەتکردەوە، بابەتە یۆنانیەکانی نەرمترکرد وە بابەتە جولەکەییەکانی توند و تۆڵترکرد"[٥].

نەتەوە[دەستکاری]

ڕەسڵ بڕوای وابوو کەوا نەتەوایەتی کۆن و پێشکەوتوو لە ڕێگای جیھانگیریــەوە وای لێ دێت بە تەواوی نەمێنێت، هەروەها بەڕای ئەم نوسەرە ڕاسڵ پێی وابوە کەوا بەڕێوەبردنی جیهان لە لایەن دەوڵەتێکی لیبراڵی نێونەتەوەییەوە لە ڕێگای ئاشتیانە و بە پرۆسەیەکی بێ دەنگ نایەتە دی، بەڵام ئەوە هیچی لەوە کەمتر نەبوە کەوا ڕاسڵ لەگەڵ دەوڵەتێکی نێونەتەوەیی جیهانیدابوە [٦].

ڕامیاری (سیاسەت)[دەستکاری]

لە وتاری فەلسەفە و ڕامیاریدا کۆتایی قسەکانی بەوە دێنێت کەوا ئەو پێشنیاری سیستمێکی لیبراڵی بەڵگەگەرایی (empiricist) کە ڕای وایە لەگەڵ سۆسیالیزمی دیموکراتیدا ئەگونجێت باشترین جۆری سیستمە بۆ بەڕێوەبردنی وڵات [٧].

کۆمەڵگا[دەستکاری]

ڕاسڵ بە درێژایی ژیانی خەباتگێڕی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوو. ئەو بە درێژایی ژیانی چالاک بوو لە بواری سیاسیدا و نوسراوی ناردوە بۆ سەرۆکەکانی دنیا بۆ ئەو مەبەستانەی هەیبوون تا کاریگەری بخاتە سەریان.

ڕاسڵ باوەڕی بە"کۆمەڵگای زانستی" هەبوو، کە شەڕی تیا نەبێت، سنورێک هەبێت بۆ ژمارەی دانیشتوان وە داهات و خۆشگوزەرانیش بەش بکرێت[٨]. ئەو پێشنیاری کرد تەنها دەوڵەتێکی ئاشتیخواز هەموو جیهان بەڕێوە ببات[٩].

بژاردەیەک لە نوسراوەکانی[دەستکاری]

  • ۱۸۹۷ - ووتارێک لەسەر بنەماکانی ئەندازە
  • ۱۹٠۳ - (شاکاری ڕاسڵ) بنەمەکانی بیرکاری. چاپی کامبریج
  • ۱٠۱۲ - گرفتەکانی فەلسەفە
  • ۱۹۱٦ - پرەنسیپەکانی زیندووکردنەوەی کۆمەڵایەتی
  • ۱۹۱۹ - سەرەتایەک لە فەلسەفەی بیرکاری
  • ۱۹۲۱ - شیکاری مێشک
  • ۱۹۲٥ - ئەلف و بێی ڕێژەیی (نیسبی)
  • ۱۹۳٥ - ئاین و زانست
  • ۱۹٤٥ - مێژوی فەلسەفەی ڕۆژئاوا
  • ۱۹٥۱ - ۱۹٦۹ ژیاننامەی بێرتراند ڕاسڵ (خۆنوس) چاپی لەندەن.

سەرچاوەکان[دەستکاری]

وتاری بێرتراند ڕاسل لە ویکیپیدیای ئینگلیزی

پەراوێزەکان[دەستکاری]

  1. من بێ باوەڕم یان نازانمگەرام، هاوارێک بۆ لێبوردەیی لە ڕووی مەزهەبە نوێکاندا. ۱۹٤۷. بێرتراند ڕەسڵ. دوا سەردان ۲٦.۱.۲٠۱٤
  2. بەستەری ئارکایڤ، دوا سەردان ۲٦.۱.۲٠۱٤ .مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا. بەشی یەکەم
  3. بەستەری ئارکایڤ، دوا سەردان ۲٦.۱.۲٠۱٤ .مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا. بەشی پیتاگۆرس
  4. بەستەری ئارکایڤ، دوا سەردان ۲٦.۱.۲٠۱٤ .مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا. کۆتایی بەشی پیتاگۆرس
  5. بەستەری ئارکایڤ، دوا سەردان ۲٦.۱.۲٠۱٤ .مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا. پێشەکی
  6. Greenspan, Louis. "Bertrand Russell and the end of nationalism." Philosophy of the social sciences 26.3 (1996): 348-368.
  7. Russell, Bertrand. "Philosophy and politics." (1947). لینک لە سکرایبد. بنواڕە دوابەشی وتارەکە. دواسەردان ٢٢.٥.٢٠١٤
  8. وتاری کاریگەری زانست لەسەر کۆمەڵگا، بەشی ئەنجامەکان. نوسینی ڕاسڵ ۱۹۵۲
  9. کام ڕێگا بەرەو ئاشتیە. ڕاسڵ ۱۹۳٦. بەشی ۱۲ پەڕەی ۱۷۳