پروسیا
بروسيا پڕوس يان پروسيا (بهزمانى ئهڵمانى: Preußen ، به زمانى كۆنى بروسيا:پغوسا Prūsa ) له بنهڕهتدا ناوى دهڤهرى ئهلمان نشين بوو كه دواتر ناونرا (بروسياى رۆژههڵات). ريشهى پروسيا له ناوى دانيشتوانى (بروس)هوه هاتووه كه به رهچهڵهك (بالتيك)ي بوون . له ساڵى 1225 به دواتر بوو به مهڵبهندى دهوڵهتى سوارچاكه رهبهنهكانى ئهڵمان (Deutschordensstaat)، دواتر كرايه دوو كهرت، يهكيان له ساڵى 1466هوه وهك بروسياى شانشين خۆى ناساند و سهر به دهسهڵاتى تاجى پۆڵۆنيا بوو. كهرتهكهى تريش له ساڵى 1525هوه ،پاش وهلانانى پاشماوهى دهسهڵاتى سواره رهبهنهكان، به ناوى (ميرنشينى بروسيا) ناسرا .[١] . له ساڵى 1618 ميرنشينى پروسيا بووه بهشێك له ميرنشينى براندنبيرگى ههڵبژارده كه له ساڵى 1157هوه دامهزراوهو له 1415هوه لهلايهن بنهماڵهى خانهدانى هۆهنتسولرنهوه حوكمڕانى دهكرا.
دواتر ناوى بروسيا گشت ناوچهكانى دهوڵهتى براندنبيرگى داگرت پاش ئهوهى له 1701دا خانهدانانى هۆهنتسولرن ناوزهدى شاى بروسيايان پێ درا. لهم ماوهيهدا ناوى بروسيا گۆرانكارى بنچينهيى به خۆوه بينى پاش دانانى (مير فريدريخى سێههم)به پاشاى شانشينى بروسياو ناساندنى وهك فريدريخى يهكهم، . ههرزوو بروسيا بووه دهوڵهتێكى زلهێز له ئهوروپا و رۆڵى رابهرايهتى كردنى وڵاته ئهڵمانهكانى له دهست نهمسا (ئوتريخ)ى قهيسهرنشين دهرهێنا، له 1871 ئيمپراتۆريهتى ئهڵمان راگهيهنرا كه بروسيا بوو به (براگهوره) و برياردهر تيايدا.
پاش روخانى پاشايهتى له شۆرشى تشرينى دووهم 1918 بروسيا كرا به كۆمارى بهڵام زۆرى نهخاياند و له ساڵى 1932 له ژێر زهبرى (گورزى بروسيا) لهلايهن حكومهته ئيمپراتۆريهتهكهوه ههڵوهشێنراوه. دهوڵهتى بروسيا له جهنگى جيهانى دووهم كۆتايى پێ هێنرا كاتێك ئهنجومهنى هێزهكانى داگيركهرى هاوپهيمان ساڵى 1947 بريارى ههڵوهشاندنهوهى دا، ساڵى 1949 له سهر زۆرينهى خاكى پروسيا كۆمارى فيدرالى ئهڵمانيا پێكهێنراو پاشماوهى خاكهكهى(كه له 1871دا له ناو جغزى بروسيا دابوون) پارچه پارچهكراو بهر دراوسێكانى ئهڵمانيا كهوتن له فهڕهنساوه تا رووسيا. .[٢]
پێرست |
[دەستکاری] بهها پڕوسيهكان
ناوى پروسيا ئهمڕۆ وهك زاراوهيهكى مێژوويى و كهلتوورى و جوغرافيايي به كار دێت. (بهها بروسيايهكان) له يادهوهرى زۆرينهى خهڵكى ئهڵماندا جێگهى شانازين چونكه بوون به هاندهرى درووستبوون و بهرزبوونهوهى ئاستى دهوڵهتى ئهڵمانهكان له جيهاندا، ئهم بههايانه كه هێشتا جێگهى پهيڕهوكردنن بريتين له : رێكخستنى نموونهيي، رێزگرتن ،خۆبهختكردن، پيرۆزكردنى قانوون، گوێرايهلى به فهرمانهكانى دهوڵهت، دڵ راستبوون، ئارامگرتن، راستبێژى، ئابوورهكردن، رێزگرتن له كات، دووركهوتنهوه له لاف لێدان و لووتبهرزى، و خۆماندووكردن. [٣]
[دەستکاری] ناو و يادگار
كاريگهرى ناوو كلتوورى پروسيا تا ئێستا له زۆر لاوه به زيندوويى ماوهتهوه سهربارى ههڵوهشاندنهوهى له ساڵى 1947 ئهم زيندوو مانهوهيه له لايهنى ژيانى رۆژانهو رۆشنبيرى و وهرزشى وناوه به كارهێنراوهكان دياره.[٤] بۆ نموونه:
يهكگرتنهوه
- بێرلين پايتهختى پروسيا، له ساڵى 1871 بووبه پايتهختى نوێى دهوڵهتى نوێى ئيمپراتۆريهتى ئهڵمانيش. ساڵى 1990 پاش رمانى ديوارى بهرلين و يهكگرتنهوهى ههردوو بهش دووباره كرا به پايتهختى فيدراڵى ئهڵمانياى يهكگرتوو. ئهنجومهنى فيدرال له ههمان تالارى پێشووى كۆشكى سهرۆكايهتى پروسيايه.
- نيشانى جهنگى پروسيا ((خاچى ئاسنين)) به شێوه نوێيهكهى ئێستا هێمايه بۆ سوپاى فيدراڵى ئهڵمانيا.
پارێزگاكان
- سهكسۆنيا - تاكه پارێزگايه كه ههمان داڵى پروسى كردۆته دروشم. ههروهها دروشمى خانهدانانى هوهنتسليرن له دروشمى گهورهى بادن فورتمبێرگ خۆى نما دهكات.
- ههيكهلى ئێستاى بهرێوهبردن ههمان شێوازى پێشوىى كارگێڕيه له دهوڵهتى پروسيا له رووى ههرێمهكان وهك پلهى سهرهك وهزيران و پارێزگاكان و قهزاكان .
وهرزش
- زۆر له يانه ورزشيهكان له ئهڵمانيا ناوى پروسيا (پرويسن) ههڵدهگرن, وهك پرويسن مونستار،[٥] و بي ئێف سي پرويسن.
- ههروهها ناوى يانهى پروسيا دۆرتموند به شێوه لاتينيهكهى (Borussia Dortmund) و پروسيا مونشن گلادباخ.
- ههروهها رهنگى فانيلهى ههڵبژاردهى فوتبۆڵى ئهڵمانيا و درووشى دالهكه پێكهاتووه له ههمان رهنگى سپى و رهش كه رهنگى ئاڵاى پروسيا بوون به داڵهكهوه.
ناوى شوێنهكان
- ناوى شارى پرويسيش ئالدندورف له قهزاى ميندن - لوبكه
- ئاوايي پرويسيش شتروهن (له ئاواييهكانى شارى رادن) له قهزاى ميندن - لوبكه
- وهستگهى شهمهندهفهرى برويسن له لونن نزيك دۆرتموند
[دەستکاری] ههڵبژاردنهكانى بروسيا
| ساڵ | 1919 | 1921 | 1924 | 1928 | 1932 | 1933 | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| كورتهى ناو به ئهڵمانى | ناوى پارتهكه | % | كورسى | % | كورسى | % | كورسى | % | كورسى | % | كورسى | % | كورسى |
| SPD | پارتى ديموكراسى كۆمهڵأيهتى ئهڵمان | 36,4 | 145 | 25,9 | 109 | 24,9 | 114 | 29,0 | 137 | 21,2 | 94 | 16,6 | 80 |
| Zentrum | پارتى ناوهندى ئهڵمان | 22,3 | 94 | 17,9 | 76 | 17,6 | 81 | 15,2 | 71 | 15,3 | 67 | 14,1 | 68 |
| DDP/DStP | پارتى ديموكراسى ئهڵمان | 16,2 | 65 | 5,9 | 26 | 5,9 | 27 | 4,4 | 21 | 1,5 | 2 | 0,7 | 3 |
| DNVP | حزبى گهلى نهتهوهيي ئهڵمان | 11,2 | 48 | 18,0 | 76 | 23,7 | 109 | 17,4 | 82 | 6,9 | 31 | 8,9 | 43 |
| USPD | پارتى ديموكراسى كۆمهڵايهتى سهربهخۆى ئهڵمان | 7,4 | 24 | 6,4 | 27 | ||||||||
| DVP | حزب گهلى ئهڵمان | 5,7 | 23 | 14,0 | 59 | 9,8 | 45 | 8,5 | 40 | 1,5 | 7 | 1,0 | 3 |
| DHP | پارتى هانۆڤهرى ئهڵمانى | 0,5 | 2 | 2,4 | 11 | 1,4 | 6 | 1,0 | 4 | 0,3 | 1 | 0,2 | 2 |
| SHBLD | ديموكراتخوازانى وهرزێر و جوتيارانى شليسڤيگن و هۆلشتاين | 0,4 | 1 | ||||||||||
| KPD | حزبى كۆمۆنيستى ئهڵمان | 7,5 | 31 | 9,6 | 44 | 11,9 | 56 | 12,3 | 57 | 13,2 | 63 | ||
| WP | پارتى رايخ بۆ چينى ناوراست | 1,2 | 4 | 2,4 | 11 | 4,5 | 21 | ||||||
| Polen | پارتى پۆڵۆنى | 0,4 | 2 | 0,4 | 2 | ||||||||
| NSFP | حزبى نهتهوهيي كۆمهڵايهتى ئازاد | 2,5 | 11 | ||||||||||
| NSDAP | پارتى كرێكارانى نهتهوهيي كۆمهڵايتى ئهڵمان (نازى/ هتلهر) | 1,8 | 6 | 36,3 | 162 | 43,2 | 211 | ||||||
| CNBL | پارتى جوتياران و گوندنشينانى نهتهوهيى مهسيحى | 1,5 | 8 | ||||||||||
| VRP | پارتى رايخ بۆ دادوهرى و گهشهسهندن | 1,2 | 2 | ||||||||||
| DVFP | پارتى ئهڵمانياى جهماوهرى ئازاد | 1,1 | 2 | ||||||||||
| CSVD | راژهى گهلى كۆمهڵايهتى مهسيحى | 1,2 | 2 | 0,9 | 3 | ||||||||
| رێژهى كهمتر له 100 % دهگهڕێتهوه بۆ ئهو پارتانهى كه له پهرلهمان نوێنهرايهتى نهكراون. | |||||||||||||
[دەستکاری] ژێدهر
- ↑ يانوش مالك: Die Ständerepräsentation im Deutschordensstaat (1466–1525) und im Herzogtum Preußen (1525–1566/68). In: هارتموت بوكمان: Die Anfänge der ständischen Vertretungen in Preußen und seinen Nachbarländern. خانهى ئهلدنبورغ بۆ بلاوكردنوهو، ميونيخ 1992, ISBN 3-486-55840-4, S. 101–115, hier: S. 101.
- ↑ Clark, Christopher (2006): Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600-1947.
- ↑ ... the old Prussian virtues were virtues, and remain so. Industry; piety; frugality; self-discipline; physical courage; a capacity for self-subordination to a common cause - Michael Eliot Howard, Michael Howard: The Lessons of History, 1991, Yale University Press, ISBN 0-300-05665-6
- ↑ PRUSSIA—YESTERDAY AND TOMORROW, Symposium at the GHI, March 27, 2001. Conveners: Dieter Dettke (Friedrich Ebert Foundation), Christof Mauch (GHI). Speakers: Manfred Stolpe (minister president of Brandenburg), David E. Barclay (Kalamazoo College). Moderator: Robert Gerald Livingston (GHI).
- ↑ Official Page of Preußen Münster