پروسیا

لە ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
(ڕەوانەکراوە لە بروسيا ەوە)
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی, گەڕان

بروسيا پڕوس يان پروسيا (به‌زمانى ئه‌ڵمانى: Preußen ، به‌ زمانى كۆنى بروسيا:پغوسا Prūsa ) له‌ بنه‌ڕه‌تدا ناوى ده‌ڤه‌رى ئه‌لمان نشين بوو كه‌ دواتر ناونرا (بروسياى رۆژهه‌ڵات). ريشه‌ى پروسيا له‌ ناوى دانيشتوانى (بروس‌)ه‌وه‌ ‌ هاتووه كه‌ به‌ ره‌چه‌ڵه‌ك (با‌لتيك)ي بوون . له‌ ساڵى 1225 به‌ دواتر بوو به‌ مه‌ڵبه‌ندى ده‌وڵه‌تى‌ سوارچاكه‌ ره‌به‌نه‌كانى ئه‌ڵمان (Deutschordensstaat)، دواتر كرايه‌ دوو كه‌رت، يه‌كيان له‌ ساڵى 1466ه‌وه‌ وه‌ك بروسياى شانشين خۆى ناساند و‌ سه‌ر به‌ ده‌سه‌ڵاتى تاجى پۆڵۆنيا بوو. كه‌رته‌كه‌ى تريش له‌ ساڵى 1525ه‌وه‌ ،پاش وه‌لانانى پاشماوه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سواره‌ ره‌به‌نه‌كان، به‌ ناوى (ميرنشينى بروسيا)‌ ناسرا .[١] . له‌ ساڵى 1618 ميرنشينى پروسيا بووه‌ به‌شێك له‌ ميرنشينى براندنبيرگى هه‌ڵبژارده كه‌ له‌ ساڵى 1157ه‌وه دامه‌زراوه‌و له‌ 1415ه‌وه‌‌ له‌لايه‌ن بنه‌ماڵه‌ى خانه‌دانى هۆهنتسولرنه‌وه‌ حوكمڕانى ده‌كرا.

پەڕگە:290px-Map-deutsches-kaiserreich-preussen.png
نه‌خشه‌ى بروسيا (ره‌نگى سه‌وز) و ئه‌لمانياى ئێستا (ره‌نگى بۆر)

دواتر ناوى بروسيا گشت ناوچه‌كانى ده‌وڵه‌تى براندنبيرگى داگرت پاش ئه‌وه‌ى له‌ 1701دا خانه‌دانانى هۆهنتسولرن ناوزه‌دى شاى بروسيايان پێ درا. له‌م ماوه‌يه‌دا ناوى بروسيا گۆرانكارى بنچينه‌يى به‌ خۆوه‌ بينى پاش دانانى (مير فريدريخى سێهه‌م)به‌ پاشاى شانشينى بروسياو ناساندنى وه‌ك فريدريخى يه‌كه‌م، . هه‌رزوو بروسيا بووه ده‌وڵه‌تێكى‌ زلهێز له‌ ئه‌وروپا و رۆڵى رابه‌رايه‌تى كردنى وڵاته‌ ئه‌ڵمانه‌كانى له‌ ده‌ست نه‌مسا (ئوتريخ)ى قه‌يسه‌رنشين ده‌رهێنا، له‌ 1871 ئيمپراتۆريه‌تى ئه‌ڵمان راگه‌يه‌نرا كه‌ بروسيا بوو به‌ (براگه‌وره‌) و بريارده‌ر تيايدا.

پەڕگە:170px-Frederick II of Prussia Coloured drawing.png
بروسيا له‌ ناو جغزى ئيمپراتۆريه‌تى ئه‌لمان و نيگارى فريدريخى 2

پاش روخانى پاشايه‌تى له‌ شۆرشى تشرينى دووه‌م 1918 بروسيا كرا به‌ كۆمارى به‌ڵام زۆرى نه‌خاياند و له‌ ساڵى 1932 له‌ ژێر زه‌برى (گورزى بروسيا) له‌لايه‌ن حكومه‌ته‌ ئيمپراتۆريه‌ته‌كه‌وه‌ هه‌ڵوه‌شێنراوه. ده‌وڵه‌تى بروسيا له‌ جه‌نگى جيهانى دووه‌م كۆتايى پێ هێنرا كاتێك ئه‌نجومه‌نى هێزه‌كانى داگيركه‌رى هاوپه‌يمان ساڵى 1947 بريارى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى دا، ساڵى 1949 له سه‌ر‌ زۆرينه‌ى خاكى پروسيا كۆمارى فيدرالى ئه‌ڵمانيا پێكهێنراو پاشماوه‌ى خاكه‌كه‌ى‌(كه‌ له‌ 1871دا له‌ ناو جغزى بروسيا دابوون) پارچه پارچه‌كراو به‌ر دراوسێكانى ئه‌ڵمانيا كه‌وتن له‌ فه‌ڕه‌نساوه‌ تا رووسيا. ‌.[٢]

پێرست

[دەستکاری] به‌ها پڕوسيه‌كان

ناوى پروسيا ئه‌مڕۆ وه‌ك زاراوه‌يه‌كى مێژوويى و كه‌لتوورى و جوغرافيايي به‌ كار دێت. (به‌ها بروسيايه‌كان) له‌ ياده‌وه‌رى زۆرينه‌ى خه‌ڵكى ئه‌ڵماندا جێگه‌ى شانازين چونكه‌ بوون به‌ هانده‌رى درووستبوون و به‌رزبوونه‌وه‌ى ئاستى ده‌وڵه‌تى ئه‌ڵمانه‌كان له‌ جيهاندا، ئه‌م به‌هايانه‌ كه‌ هێشتا جێگه‌ى په‌يڕه‌وكردنن بريتين له‌ : رێكخستنى نموونه‌يي، رێزگرتن ،خۆبه‌ختكردن، پيرۆزكردنى قانوون، گوێرايه‌لى به‌ فه‌رمانه‌كانى ده‌وڵه‌ت، دڵ راستبوون، ئارامگرتن، راستبێژى، ئابووره‌كردن، رێزگرتن له‌ كات، دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ لاف لێدان و لووتبه‌رزى، و خۆماندووكردن. [٣]

[دەستکاری] ناو و يادگار

كاريگه‌رى ناوو كلتوورى پروسيا تا ئێستا له‌ زۆر لاوه‌ به‌ زيندوويى ماوه‌ته‌وه‌ سه‌ربارى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى له‌ ساڵى 1947 ئه‌م زيندوو مانه‌وه‌يه‌‌ له‌ لايه‌نى ژيانى رۆژانه‌و رۆشنبيرى و وه‌رزشى وناوه‌ به‌ كارهێنراوه‌كان دياره‌.[٤] بۆ نموونه‌:

يه‌كگرتنه‌وه‌

  • بێرلين پايته‌ختى پروسيا،‌ له‌ ساڵى 1871 بووبه‌ پايته‌ختى نوێى ده‌وڵه‌تى نوێى ئيمپراتۆريه‌تى ئه‌ڵمانيش. ساڵى 1990 پاش رمانى ديوارى به‌رلين و يه‌كگرتنه‌وه‌ى هه‌ردوو به‌ش دووباره‌ كرا به‌ پايته‌ختى فيدراڵى ئه‌ڵمانياى يه‌كگرتوو. ئه‌نجومه‌نى فيدرال له‌ هه‌مان تالارى پێشووى كۆشكى سه‌رۆكايه‌تى پروسيايه‌.
  • نيشانى جه‌نگى پروسيا ((خاچى ئاسنين)) به‌ شێوه‌ نوێيه‌كه‌ى ئێستا هێمايه بۆ‌ سوپاى فيدراڵى ئه‌ڵمانيا.

پارێزگاكان

  • سه‌كسۆنيا - تاكه‌ پارێزگايه‌ كه‌ هه‌مان داڵى پروسى كردۆته‌ دروشم. هه‌روه‌ها دروشمى خانه‌دانانى هوهنتسليرن له‌ دروشمى گه‌وره‌ى بادن فورتمبێرگ خۆى نما ده‌كات.
  • هه‌يكه‌لى ئێستاى به‌رێوه‌بردن هه‌مان شێوازى پێشوىى كارگێڕيه‌ له‌ ده‌وڵه‌تى پروسيا له‌ رووى هه‌رێمه‌كان وه‌ك پله‌ى سه‌ره‌ك وه‌زيران و پارێزگاكان و قه‌زاكان .

وه‌رزش

  • زۆر له‌ يانه‌ ورزشيه‌كان له‌ ئه‌ڵمانيا ناوى پروسيا (پرويسن) هه‌ڵده‌گرن, وه‌ك پرويسن مونستار،[٥] و بي ئێف سي پرويسن.
  • هه‌روه‌ها ناوى يانه‌ى پروسيا دۆرتموند به‌ شێوه‌ لاتينيه‌كه‌ى (Borussia Dortmund) و پروسيا مونشن گلادباخ.
  • هه‌روه‌ها ره‌نگى فانيله‌ى هه‌ڵبژارده‌ى فوتبۆڵى ئه‌ڵمانيا و درووشى داله‌كه‌ پێكهاتووه‌ له هه‌مان ره‌نگى سپى و ره‌ش كه‌ ره‌نگى ئاڵاى‌ پروسيا بوون به‌ داڵه‌كه‌وه‌.
پەڕگە:800px-Flag of Prussia 1892-1918 svg.png
ئاڵاى ره‌ش و سپى بروسيا 1892-1918
پەڕگە:Germany-1974-team-photo-67-panini-1994-world-cup-story-sonric-s-football-sticker-45542-p.jpg
تيمى فۆتبۆڵى ئه‌ڵمانيا پاڵه‌وانى جيهان1974 به‌ فانيله‌ى سپى و ره‌ش

ناوى شوێنه‌كان

  • ناوى شارى پرويسيش ئالدندورف له‌ قه‌زاى ميندن - لوبكه
  • ئاوايي پرويسيش شتروهن (له‌ ئاواييه‌كانى شارى رادن) له‌ قه‌زاى ميندن - لوبكه
  • وه‌ستگه‌ى شه‌مه‌نده‌فه‌رى برويسن له‌ لونن نزيك دۆرتموند

[دەستکاری] هه‌ڵبژاردنه‌كانى بروسيا

ئه‌نجامى هه‌ڵبژارده‌كانى 1919-1933
ساڵ 1919 1921 1924 1928 1932 1933
كورته‌ى ناو به‌ ئه‌ڵمانى ناوى پارته‌كه‌  % كورسى  % كورسى  % كورسى  % كورسى  % كورسى  % كورسى
SPD پارتى ديموكراسى كۆمه‌ڵأيه‌تى ئه‌ڵمان 36,4 145 25,9 109 24,9 114 29,0 137 21,2 94 16,6 80
Zentrum پارتى ناوه‌ندى ئه‌ڵمان 22,3 94 17,9 76 17,6 81 15,2 71 15,3 67 14,1 68
DDP/DStP پارتى ديموكراسى ئه‌ڵمان 16,2 65 5,9 26 5,9 27 4,4 21 1,5 2 0,7 3
DNVP حزبى گه‌لى نه‌ته‌وه‌يي ئه‌ڵمان 11,2 48 18,0 76 23,7 109 17,4 82 6,9 31 8,9 43
USPD پارتى ديموكراسى كۆمه‌ڵايه‌تى سه‌ربه‌خۆى ئه‌ڵمان 7,4 24 6,4 27        
DVP حزب گه‌لى ئه‌ڵمان 5,7 23 14,0 59 9,8 45 8,5 40 1,5 7 1,0 3
DHP پارتى هانۆڤه‌رى ئه‌ڵمانى 0,5 2 2,4 11 1,4 6 1,0 4 0,3 1 0,2 2
SHBLD ديموكراتخوازانى وه‌رزێر و جوتيارانى شليسڤيگن و هۆلشتاين 0,4 1          
KPD حزبى كۆمۆنيستى ئه‌ڵمان   7,5 31 9,6 44 11,9 56 12,3 57 13,2 63
WP پارتى رايخ بۆ چينى ناوراست   1,2 4 2,4 11 4,5 21    
Polen پارتى پۆڵۆنى   0,4 2 0,4 2      
NSFP حزبى نه‌ته‌وه‌يي كۆمه‌ڵايه‌تى ئازاد     2,5 11      
NSDAP پارتى كرێكارانى نه‌ته‌وه‌يي كۆمه‌ڵايتى ئه‌ڵمان (نازى/ هتله‌ر)       1,8 6 36,3 162 43,2 211
CNBL پارتى جوتياران و گوندنشينانى نه‌ته‌وه‌يى مه‌سيحى       1,5 8    
VRP پارتى رايخ بۆ دادوه‌رى و گه‌شه‌سه‌ندن       1,2 2    
DVFP پارتى ئه‌ڵمانياى جه‌ماوه‌رى ئازاد       1,1 2    
CSVD راژه‌ى گه‌لى كۆمه‌ڵايه‌تى مه‌سيحى         1,2 2 0,9 3
رێژه‌ى كه‌متر له‌ 100 % ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و پارتانه‌ى كه‌ له‌ په‌رله‌مان نوێنه‌رايه‌تى نه‌كراون.

[دەستکاری] ژێده‌ر

  1. يانوش مالك: Die Ständerepräsentation im Deutschordensstaat (1466–1525) und im Herzogtum Preußen (1525–1566/68). In: هارتموت بوكمان: Die Anfänge der ständischen Vertretungen in Preußen und seinen Nachbarländern. خانه‌ى ئه‌لدنبورغ بۆ بلاوكردنوه‌و، ميونيخ 1992, ISBN 3-486-55840-4, S. 101–115, hier: S. 101.
  2. Clark, Christopher (2006): Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600-1947.
  3. ... the old Prussian virtues were virtues, and remain so. Industry; piety; frugality; self-discipline; physical courage; a capacity for self-subordination to a common cause - Michael Eliot Howard, Michael Howard: The Lessons of History, 1991, Yale University Press, ISBN 0-300-05665-6
  4. PRUSSIA—YESTERDAY AND TOMORROW, Symposium at the GHI, March 27, 2001. Conveners: Dieter Dettke (Friedrich Ebert Foundation), Christof Mauch (GHI). Speakers: Manfred Stolpe (minister president of Brandenburg), David E. Barclay (Kalamazoo College). Moderator: Robert Gerald Livingston (GHI).
  5. Official Page of Preußen Münster

[دەستکاری] لينك

ئامڕازە تاکەکەسییەکان

شێوەزارەکان
شوێنناوەکان
کردارەکان
ڕێدۆزی
ئامرازدان
بە زمانەکانی تر