ئەلفوبێکانی کوردی

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
چێشتخانەیەک لە بەریتانیا ، تابلۆکەی بە ئەلفبێکانی کوردییە

ئەلفوبێکانی کوردی ئەم ئەلفوبێیانەن کە بۆ نووسینی زمانی کوردی کەڵکیان لێ‌وەردەگیرێت. تا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی ئەلفوبێی جۆراوجۆر بەکارھاتووە. بەکارھێنانی ئەم ئەلفوبێیانە لە ژێر کاریگەریی زمان و ئەلفوبێی ئەو حکوومەتە ناوەندییانە بووە کە کوردەکان تێیدا ژیاون. ئەمڕۆکە بۆ نووسینی زمانی کوردی سێ جۆر ئەلفوبێی بەکاردێنن کە لێک جیاوازن: ئەلفوبێی عەرەبی، ئەلفوبێی کیریلی و ئەلفوبێی لاتینی.

ئەلفوبێی عەرەبی[دەستکاری]

لەم ئەلفوبێیە زیاتر بۆ نووسینی شێوەزاری کوردیی ناوەندی لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان و ھەروەھا بنشێوەزاری بادینی لە باشووری کوردستان کەڵک وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە لە ٣٣ پیت پێکھاتووە و بە پێچەوانەی ئەبجەدی عەرەبی پیتە بزوێنەکان بە حەرەکەت نانووسرێن بەڵکوو بۆ ھەموویان پیتێکی جیاواز ھەیە. ئەم ئەلفوبێیە بریتییە لە:

ئ ا ب پ ت ج چ ح
خ د ر ڕ ز ژ س ش
ع غ ف ڤ ق ک گ ل
ڵ م ن و ۆ وو ھ ە
ی ێ

بۆ نووسینی شێوەزارەکانی کوردیی ھەورامی و کوردیی باشووریش ھەتا ڕادەیەک لەم ئەلفوبێیە کەڵک وەردەگیرێ؛ ھەر لەبەر ئەمە زۆر جاران دوو پیتی «ڏ» (تایبەت بە کوردیی ھەورامی) و «ۊ» (تایبەت بە کوردیی باشووری) بەم ئەلفوبێیە زیاد دەکرێت.

کێشەکان[دەستکاری]

  • بۆ بزوێنی i پیتێک دابین نەکراوە. ھەندێک لە نووسەران وەک ھەژار لە فەرھەنگی ھەنبانە بۆرینەدا ھێمای زەنەیان (ـْ) بەکارھێناوە بۆ ئەم پیتە.
  • لە نێوان /w/ و /u/ دا و /y/ و /î/ دا جیاوازییەک نییە.

ئەلفوبێی لاتینی[دەستکاری]

ھەتا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی بە ئەلفوبێی لاتینی لە چەند جۆر ئەلفوبێی جیاواز کەڵک وەرگیراوە:

ئەلفوبێی مارۆگولۆڤ-شەمۆ[دەستکاری]

ئەلفوبێی مارۆگولۆڤ-شەمۆ

یەکەم ئەلفوبێی لاتینیی کوردی لە ساڵی ١٩٢٨دا بە دەستی ئیسحاق مارۆگولۆڤ و عەرەبێ شەمۆ لە وڵاتی ئەرمەنستاندا ئامادەکرا. ئەم ئەلفوبێیە بریتییە لە:

A a B b C c Є є Ç ç D d E e Ә ә
F f G g Ƣ ƣ H h I i Ь ь J j K k
Ⱪ ⱪ Q q L l M m N n O o P p Ҏ ҏ
R r S s Ş ş T t Ţ ţ U u Y y V v
W w X x Z z Ƶ ƶ Ħ ħ Ә́ ә́

ئەلفوبێی ھاوار (بەدریخانی)[دەستکاری]

لە ساڵی ١٩٣٢دا جەلادەت عەلی بەدرخان لە گۆڤاری ھاواردا دەستی کرد بە بڵاوکردنی ئەلفوبێیەکی دیکەی لاتینی بۆ کوردی کە بە ئەلفوبێی ھاوار یان بەدریخانی ناسراوە و لە ٣١ پیت پێکھاتووە کە بریتین لە:

A a B b C c Ç ç D d E e Ê ê F f
G g H h I i Î î J j K k L l M m
N n O o P p Q q R r S s Ş ş T t
U u Û û V v W w X x Y y Z z

لەم ئەلفوبێیە زیاتر بۆ نووسینی بنشێوەزاری کورمانجی لە باکووری کوردستاندا کەڵک وەردەگیرێ. یەکێک لەو ھۆکارانە کە ئەلفوبێی ھاوار کەمتر بۆ کوردیی ناوەڕندی بەکارھاتووە نەبوونی پیتی جیاوازی ستاندارد بۆ «ح»، «ع»، «غ»، «ڕ» و «ڵ» یە.

ئەلفوبێی یەکگرتوو[دەستکاری]

ئاکادێمیی زمانی کوردی (کال) ئەلفوبێیەکی لاتینی بە ناوی ئەلفوبێی یەکگرتوو بە ئامانجی یەکبوونی نووسینی کوردی ئامادە کردووە کە لە ٣٤ پیت پێکھاتووە:

A a B b C c D d E e É é F f G g
H h I i Í í J j Jh jh K k L l ll
M m N n O o P p Q q R r rr S s
Sh sh T t U u Ú ú Ù ù V v W w X x
Y y Z z

ئەلفوبێی کیریلی[دەستکاری]

لەم ئەلفوبێیە زیاتر بۆ نووسینی زمانی کوردی لە سۆڤیەتی پێشوودا کەڵک وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە بریتییە لە:

А а Б б В в Г г Г' г' Д д Е е Ә ә
Ә' ә' Ж ж З з И и Й й К к К' к' Л л
М м Н н О о Ö ö П п П' п' Р р Р' р'
С с Т т Т' т' У у Ф ф Х х Һ һ Һ' һ'
Ч ч Ч' ч' Ш ш Щ щ Ь ь Э э Ԛ ԛ Ԝ ԝ


ھەڵسەنگاندنی ئەلفوبێکانی کوردی[دەستکاری]

ھاوار (بەدرخانی) یەکگرتوو کیریلی عەرەبی (سۆرانی) IPA
جیا سەرەتایی ناوینی کۆتایی
A,a A,a A,a ا ئا ـا a:
B,b B,b Б,б ب بـ ـبـ ـب b
C,c J,j Щ,щ ج جـ ـجـ ـج d͡ʒ
Ç,ç C,c Ч,ч چ چـ ـچـ ـچ t͡ʃ
D,d D,d Д,д ـد d
ڏ ـڏ ð
E,e E,e Ә,ә ە ئە ـە æ
Ê,ê É,é E,e (Э э) ێ ئێـ ـێـ ـێ e:
F,f F,f Ф,ф ف فـ ـفـ ـف f
G,g G,g Г,г گ گـ ـگـ ـگ ɡ
H,h H,h h,h ھ‎ ھ ـھ ـھ h
(Ḧ,ḧ) (H',h') h’,h’ ح حـ ـحـ ـح ħ
(E' e') Ә’,ә’ ع عـ ـعـ ـع ʕ
I,i I,i Ь,ь ɯ
Î,î Í,í И,и ی ئیـ ـیـ ـی i:
J,j Jh,jh Ж,ж ژ ـژ ʒ
K,k K,k K,k ک کـ ـکـ ـک k
L,l L,l Л,л ل لـ ـلـ ـل l
ll Л’,л’ ڵ ڵــ ـڵـ ـڵ ɬ
M,m M,m M,m م مـ ـمـ ـم m
N,n N,n Н,н نـ ـنـ ـن n
O,o O,o O,o ۆ ئۆ ـۆ o:
P,p P,p П,п پ پــ ـپـ ـپ p
Q,q Q,q Ԛ,ԛ ق قـ ـقـ ـق q
R,r R,r P,p ر ـر ɾ
rr Р’,р’ ڕ ـڕ r
S,s S,s C,c س سـ ـسـ ـس s
Ş,ş Sh,sh Ш,ш ش شـ ـشـ ـش ʃ
T,t T,t T,т ت تـ ـتـ ـت t
U,u U,u Ö,ö و ئو ـو ʊ
Û,û Ú,ú У,у وو ئوو ـوو
Ù,ù (ۊ) (ئۊ) (ـۊ) ʉː
V,v V,v B,в ڤ ڤـ ـڤـ ـڤ v
W,w W,w Ԝ,ԝ و ـو w
X,x X,x X,x خ خـ ـخـ ـخ x
(Ẍ,ẍ) (X',x') Ѓ,ѓ غ غـ ـغـ ـغ ɣ
Y,y Y,y Й,й ی یـ ـیـ ـی j
Z,z Z,z З,з ز ـز z

پەراوێزەکان و سەرچاوەکان[دەستکاری]

بەستەری دەرەکی[دەستکاری]