ئاموون

لە ویکیپیدیاوە، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد
باز بدە بۆ: ڕێدۆزی، گەڕان
ئاموون

ئاموون، خواوەندی رۆژ و با و بەپیتی (بەروبووم) ە، یەکێکە لە خواوەندە سەرەکییەکان لە میتیۆلۆژیای میسری کۆندا، ناوەکەشی بەواتای "شاراوە" دێت. گرانە بزانرێت کە ناوەکەی چۆن خوێندراوەتەوە یان گووتراوە وەکوو خۆی، چوونکە نووسینی میسڕییە کۆنەکان کە هیرۆگلیفی بووە، پیتە بێ دەنگەکانی تێدا بەکارهاتووە، بۆیە ناوەکەی بە "أمن" نووسراوە، بۆیە ئەشێت بە "ئەمین"یش خوێندرابێتەوە.

لاهووتگەری[دەستکاری]

پەرستنی ئامون (و ئامنرەع دواتر) و ئایینی پەیوەندیدار پێیانەوە لە ئاڵۆزترین تیۆلۆژیاکانی میسری کۆنە. لەبەرزترین وێنەکانیدا، ئامنرەع خواوەندێکی شاراوە بووە وەک چۆن ناوەکەی هەمان واتا دەگەیەنێت، بەڵام لاهووتییانە؛ تەنها خواوەندەکە شاراوە نەبووە، بەڵکو ناوەکەی و شێوەشی نەتوانراوە درکییان پێ بکرێت. لەچەند وشەیەکی تردا؛ ئەو ئاڵۆزیی و تەمومژەی دەوریی ئاموونی داوە بەهۆی کامڵیی رەهایەوەیەتی، لەمەشدا لەهەموو خواوەندەکانی تر میسڕی کۆن جیاوازتر بووە. پیرۆزیی ئەو بەجۆرێک بووە کە هەمیشە جودا بووە لە گەردوونی درووستکراو. پەیوەند بووە بە هەواوە بۆیە هێزێکی شاراوەی هەبووە، ئەمەش ئەوەی بۆ ئاسان کرد کە وەک خواوەندێکی بەرز، بەرزبێتەوە.

ئاموون، خۆی بە درووستکەری خۆی داناوە، (گەرچی قوتابخانەی هرمۆپۆلیس (ئەشمۆنین/شمۆن/خیمنۆ) ی لاهووتیی وەک یەکێک لە خواوەندەکانی ئەگدود دایناوە، کە لەوێدا وەک ثامون ناسراوە)، هەروەها توانای نوێبوونەوە و دووبارە درووستکردنەوەی خۆی هەیە کە ئەو توانایەی بە خۆگۆڕین بۆ مار و کاژ فڕێدان نوێنراوە، لەگەڵ ئەمانەشدا هەر بە جیاواز مایەوە لە خەڵک و سەربەخۆ و تەنیا لێیان.

بەیەکگرتنی لەگەڵ رەع، خواوەندی رۆژ، ئاموون لەخەڵک ئاشکرا بوو و دەبینرا، بۆیە ئامنرەعی لەخۆیدا کۆکردەوە وەک وەرگرتنی سیفەتەکانی هەردوو خواوەند: کە خۆی وەک ئاموون شاراوە و ئاڵۆز و جودا بوو لەگەردوون، و وەکوو رەعیش دیار و ئاشکرا و پەیڕەوکەری ژیانی رۆژانە بوو. بەهەمان لۆژیک پەیوەندیی لەگەڵ ماعت هەبوو، کە خواوەندیی یەکسانیی و دادپەوەریی بووە لە گەردووندا.

سرووشتی نادیاری ئاموون، یەکگرتنی ئەوی لەگەڵ خواوەندەکانی تر ئاسان کرد. لە تەیبە، ئاموون لەگەڵ مۆنتۆ یەکی گرت، کە خواوەندێکی کۆن بوو، پاشان لەگەڵ رەع یەکییان گرت، ئەمەش رێگەکەی بۆ یەکگرتن لەگەڵ ئەوانەی تریش خۆشتر کرد، دواتر بەناوی ئامنرەعئەتۆم و ئامنرەعمۆنتۆ و ئامنرەعحوراختی و مینئامن ناسران. لێرەوە ئەوە تێبینیی دەکرێت کە ئاموون بەمەبەستی درووستکردنی خواوەندێکی نوێ یەکی نەدەگرت لەگەڵ ئەوانی تر، بەڵکو بۆ یەککردنی توانای خودایی بوو.

لەمیانەی پەرستنی ئاموون-رەع دا، ئایینی میسڕی گەلێک نزیک بووەوە لە یەکتاپەرستیی و یەکگرتن، بەجۆرێک کە خواوەندەکانی تر تەنها رووپۆشێک بوون بۆ تواناکانی. بەکورتیی، ئەو بوو بە بەرزترین خواوەند و خواوەندێکی تاک و تەنها.

ژنەکەی هەندێ جار بە ئاموونت ناوبراوە، یاخوودە شێوەی مێینەی ناوی ئاموون، بەڵام زۆرینەی جار بەناوی مووتەوە ناسراوە، هەروەها سەری مرۆڤێکی هەبووە کە جووتە تاجێکی لەسەردا بوو، کوڕەکەشیان خۆنسوو بووە، پێکەوە سییانەیی تەیبەیان پێک هێناوە.

هەندێک چوونەتە لای ئاموون وەک خواوەندێکی نوێی رێژەیی لە ئایینی میسڕی کۆندا، کە لە تەیبە (کە کۆنترین پەستگاکانی لەوێیە) کە دۆکۆمێنت نەکرابوو هەتا دەستپێکردنی خێزانی یانزدەهەمی میسڕ، بەڵام لەڕاستیدا باسکراوە لە متۆن ئەهرامدا کە ئەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پادشا ئوناس، کۆتاکەس لە خێزانی پێنجەمی میسڕ، کە وەک سونبولێک بۆ هێزی درووستکەر دادەنرێت.

پێشبینیی دەکرێت کە پەرستنی ئاموون لە هرمۆپۆلیسەوە دەستی پێکرد بێت یاخود بڵێین لەسەرەتادا خواوەنێکی خۆماڵیی بووە لە تەیبە، لەو کاتەدا کە ئەو شارۆچکەیە هێشتا زۆر گرنگییەکی ئەوتۆی نەبووە.